Ўзбекистон ва Беларусь саноат кооперациясини кенгайтириш босқичида
Ўзбекистон ва Беларусь саноат кооперациясини кенгайтириш босқичида
Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Беларусьга бўлажак ташрифи икки томонлама ҳамкорликда янги босқич очади. Сўнгги йилларда икки давлат муносабатлари аниқ иқтисодий мазмун касб этди. Кун тартибининг марказида саноат кооперацияси, минтақалараро алоқалар, қўшма ишлаб чиқаришлар ва ўзаро савдони кенгайтириш масалалари турибди.
Икки томонлама ҳамкорликка амалий турткини юқори даражадаги мунтазам мулоқот беради. 2017 йилдан буён икки давлат етакчилари саккизта учрашув ўтказди. Муҳим босқич 2024 йил февралида Беларусь Президенти Александр Лукашенконинг Ўзбекистонга расмий ташрифи бўлди. Ташриф якунлари бўйича қўшма баёнот қабул қилинди ва эришилган келишувларни амалга ошириш бўйича «Йўл харитаси» тайёрланди.
2026 йил февралида Беларусь Бош вазири Александр Турчин Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан қабул қилинди, томонлар бўлажак давлатлараро юқори даражадаги тадбирларга тайёргарлик доирасида янги кун тартибини белгилади.
Амалий ишлар икки томонлама ҳамкорлик бўйича Ҳукуматлараро комиссия орқали олиб борилмоқда. 2026 йил майида бўлиб ўтган 12-йиғилишда томонлар кейинги ҳамкорлик бўйича «Йўл харитаси»ни тайёрлашга киришди ва Ўзбекистон ҳамда Беларусьнинг 3-Минтақалараро форумини июлнинг биринчи ўн кунлигида Минскда ўтказиш бўйича келишувга эришди.
Минтақалараро ҳамкорлик икки томонлама кун тартибини кучайтирмоқда. 2017 йилдан буён икки мамлакат минтақалари вакилларининг 40 дан ортиқ ташрифи бўлиб ўтди. Корхоналар, саноат майдончалари ва ишбилармонлик бирлашмалари ўртасида тўғридан-тўғри алоқалар кенгаймоқда.
Ўзбекистон ва Беларусь ўртасида икки томонлама битим доирасида эркин савдо режими (ЭСТ) амал қилади, шунингдек, иккала давлат ҳам МДҲ ЭСТ таркибига киради. Алоҳида аҳамиятга ШОС ва БРИКС, шунингдек, ЕОИИ каби фаолият кўрсатаётган кўп томонлама бирлашмалар ўртасидаги мулоқотни чуқурлаштириш эга, улар доирасида иқтисодий барқарорлик, ишлаб чиқариш кооперацияси ва транспорт боғланганлигига доир ёндашувлар илгари сурилмоқда.
Савдо алоқалари динамикаси
Халқаро зиддиятлар, таъминот занжирларидаги узилишлар ва дунёнинг етакчи иқтисодиётлари савдо сиёсатидаги ўзгаришлар шароитида Ўзбекистон ва Беларусь ўртасидаги савдо-иқтисодий муносабатлар ижобий динамикани сақламоқда. 2017–2025 йилларда икки томонлама савдо ҳажми 5,3 баробарга, яъни $182,4 млн дан $965 млн гача ўсди.
Ўсиш иккала йўналишдаги етказиб беришлар ҳисобига таъминланди. Ўзбекистоннинг Беларусьга экспорти деярли 7 баробарга – $27,4 млн дан $186,5 млн гача ошди. Беларусьдан импорт 5 баробарга – $155 млн дан $778,5 млн гача кўпайди.
2025 йил якунларига кўра, ўзаро савдо 25% га ўсиб, $965 млн га етди, бу аввал белгиланган мақсадли кўрсаткичларга мос келади.
Беларусь Ўзбекистоннинг асосий савдо шериклари биринчи ўнталигига киради. МДҲ давлатлари орасида у Ўзбекистоннинг ташқи савдо айланмасида Россия ва Қозоғистондан кейинги ўринни эгаллайди. Кейинги босқичда товарооборотни 2030 йилгача $2 млрд га етказиш вазифаси турибди. Бунинг учун томонлар қўшма дастурни ишлаб чиқишга киришди.
Савдо структураси шуни кўрсатадики, ўсиш захираси товар номенклатурасини кенгайтириш ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар етказиб бериш билан боғлиқ. 2025 йилда Ўзбекистоннинг Беларусьга экспорти асосини саноат товарлари (39,3%), тайёр буюмлар (22,1%) ва озиқ-овқат маҳсулотлари (18,6%) ташкил этди, шунингдек, машина ва транспорт ускуналари (5,7%), кимё маҳсулотлари (4,7%), хизматлар (6,5%) тўғри келди.
Беларусьдан импортда озиқ-овқат маҳсулотлари (38,1%), ноозиқ-овқат хом ашёси (19,5%), машина ва транспорт ускуналари (15,5%) ва саноат товарлари (11,1%), минерал ёқилғи ва мойлар (3,4%), хизматлар (5,5%) устунлик қилди.
Шаклланган савдо структураси икки мамлакат иқтисодиётларининг ўзаро тўлдирувчанлигини акс эттиради. Беларусь озиқ-овқат, техника, ускуналар ва саноат маҳсулотлари етказиб беришда кучли позицияларни сақламоқда. Ўзбекистон саноат товарлари, тайёр буюмлар, озиқ-овқат маҳсулотлари, тўқимачилик ва машинасозлик маҳсулотларининг айрим турлари экспортини кенгайтирмоқда.
2030 йилгача $2 млрд лик мақсадли кўрсаткичга чиқиш барқарор экспорт позицияларини кенгайтириш, ишлаб чиқарувчилар ва дистрибьюторлар ўртасида тўғридан-тўғри алоқалар, маҳсулот сертификатлаштириш ва корхоналар кооперациясини талаб қилади.
Инвестицион ва ишлаб чиқариш ўлчови
Савдонинг ўсиши фонида инвестицион ҳамкорлик кучаймоқда. 2017 йилдан буён Ўзбекистонда Беларусь капитали иштирокидаги корхоналар сони деярли 12 баробарга – 22 тадан 258 тага кўпайди. Ҳозирги кунда мамлакатда 63 та қўшма корхона ва 195 та 100% Беларусь капиталига эга корхона фаолият юритмоқда.
Беларусьдан инвестициялар 2025 йилда $76,5 млн дан ошди. 2016–2025 йилларда уларнинг жами ҳажми $170,2 млн дан кўпроқни ташкил этди. Беларусь ҳудудида Ўзбекистон инвестициялари иштирокида 110 дан ортиқ корхона фаолият юритмоқда.
Беларусь инвестицияларининг асосий йўналишлари тўқимачилик товарлари, тайёр кийим, чарм-тери ва фармацевтика маҳсулотлари, қишлоқ хўжалиги техникаси, ўсимликчилик ва чорвачилик маҳсулотлари, шунингдек озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш билан боғлиқ.
Саноат кооперацияси иқтисодий ҳамкорликнинг асосий йўналишига айланмоқда, жумладан машинасозлик, электротехника, фармацевтика, озиқ-овқат саноати, тўқимачилик, чарм-тери ва пойабзал соҳаси ҳамда қурилиш материаллари ишлаб чиқаришда.
Энг кўргазмали йўналишлардан бири қишлоқ хўжалиги машинасозлиги бўлиб қолмоқда. Беларусь тракторлари, комбайнлари ва ихтисослаштирилган техникаси Ўзбекистон бозорида барқарор позицияларни эгалламоқда. Тошкент вилоятида BELARUS тракторларининг қўшма ишлаб чиқариши фаолият кўрсатмоқда. Нурафшон шаҳрида Минск трактор заводи билан ҳамкорликда AGROMAX TECHNIC МЧЖ лойиҳаси ривожланмоқда.
Бу йўналишнинг амалий аҳамияти Ўзбекистон қишлоқ хўжалигини модернизация қилиш билан боғлиқ. Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалиги техникаси бўйича импорти $410 млн га баҳоланади, йиллик талаб 10 минг дона техникани ташкил этади. Йилига 4 минг тракторгача чиқариш режалаштирилган бўлиб, тайёр техника етказиб беришдан маҳаллийлаштириш, хизмат кўрсатиш, эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқариш ва саноат базасини кенгайтиришга ўтиш имконини беради.
Яна бир мисол – «Энергокомплект» компанияси билан ҳамкорликда Enco Group томонидан юқори вольтли кабель маҳсулотларини чиқариш. Лойиҳа Оҳангарон туманидаги мис кластерини ривожлантириш билан боғлиқ ва Ўзбекистоннинг хом ашёни чуқур қайта ишлаш бўйича вазифасига мос келади, бу экспорт салоҳиятига эга тайёр саноат маҳсулотлари чиқаришни кўпайтириш имконини беради.
Қаршида белорус-ўзбек корхонаси UzShoes фаолият юритмоқда. Лойиҳа чарм-тери ва пойабзал саноатида кооперация имкониятлари мавжудлигини кўрсатмоқда, бу соҳада Ўзбекистон хом ашё базаси ва ишлаб чиқариш қувватларига эга, Беларусь эса саноат қайта ишлаш ва тайёр маҳсулотни илгари суриш тажрибасига эга.
2026 йил майида Тошкентда икки мамлакат профилли вазирликлари ўртасида озиқ-овқат соҳасида ҳамкорлик тўғрисида битим имзоланди. Амалий кун тартибига Беларусьда чорвачилик кластерларини ташкил этиш ҳам кирди, бу Ўзбекистонга кейинги мақсадли етказиб беришлар учун хизмат қилади.
Ҳамкорликнинг истиқболли йўналишлари
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази баҳоларига кўра, ўзбек-белорус ҳамкорлигини кейинги ривожлантиришнинг энг юқори салоҳияти икки мамлакатнинг имкониятлари ўзаро бир-бирини тўлдирадиган тармоқларда жамланган.
Агросаноат секторида имкониятлар, аввало, ўзбек мева-сабзавот маҳсулотлари етказиб беришни кенгайтириш ва белорус технологияларини қишлоқ хўжалигига жорий этиш билан боғлиқ.
Узоқ муддатли самарани технологик ҳамкорлик, жумладан ақлли деҳқончилик, GPS-технологиялар, тупроқ ва ҳосилдорлик мониторинги учун сенсорлар, учқур технологиялар, селекция, уруғчилик, ем-хашак ишлаб чиқариш ва зотдор чорвачилик бериши мумкин. Ўзбекистон учун бу йўналиш аграр сектор самарадорлигини ошириш билан боғлиқ бўлса, Беларусь учун агротехнологиялар ва сервис ечимлари бозорида мавжудликни кенгайтириш имкониятини очади.
Электротехника ва кабель маҳсулотлари соҳасида истиқболлар Беларусь бозорининг юқори импорт сиғими ва Ўзбекистоннинг саноат салоҳиятининг ўсиши билан боғлиқ. Беларусь трансформаторлар, электрокабеллар, телевизор ва мониторлар, электроисситгичлар, электроплиталар, музлатгичлар ва кондиционерларни ўз ичига олган кенг турдаги электротехника маҳсулотларини импорт қилади. Бу позициялар бўйича жами импорт сиғими $850 млн дан ошади. Ўзбекистон электротехника саноатининг ривожланишини ҳисобга олган ҳолда, бу йўналиш тайёр маҳсулот экспортини кенгайтириш каналларидан бирига айланиши мумкин.
Техника, трансформаторлар, кабель маҳсулотлари ва электроника ишлаб чиқарувчи белорус ишлаб чиқарувчилари билан кооперация алоҳида аҳамиятга эга. «Атлант», «Брестгазоаппарат», Минск электротехника заводи, «Энергокомплект», «Интеграл» ва «Планар» компаниялари қизиқиш уйғотади. Мумкин бўлган лойиҳалар электроникада маҳаллийлаштириш ва илмий-ишлаб чиқариш базасини яратишни ўз ичига олиши мумкин.
Фармацевтика йўналиши ҳамкорликнинг технологик сегментларидан бири ҳисобланади. Беларусь дори воситалари, вакциналар, иммунологик препаратлар ва тиббий буюмларни ўз ичига олган кенг турдаги фармацевтика ва тиббиёт маҳсулотларини импорт қилади. Бу позициялар бўйича жами импорт сиғими $460 млн дан ошади.
Кооперациянинг бу формати дори воситаларини маҳаллийлаштиришни кучайтиради, илмий-ишлаб чиқариш ҳамкорлиги ва фармацевтика тармоғининг экспорт салоҳиятини кенгайтиради.
Озиқ-овқат саноатида «Санта Бремор» ва «Савушкин продукт» белорус компаниялари билан лойиҳалар қизиқиш уйғотади. Гап Тошкент ва Хоразм вилоятларида балиқ маҳсулотлари ишлаб чиқариш, шунингдек Бухоро, Навоий ва Сирдарё вилоятларида сутни қайта ишлашни ривожлантириш ҳақида кетмоқда.
Тўқимачилик, тикувчилик ва чарм-тери ҳамда пойабзал соҳаларида имкониятлар Беларусь бозорининг юқори импорт сиғими билан боғлиқ. Беларусьнинг тўқимачилик ва кийим-кечак импорти $1,4 млрд га баҳоланади, бу кийим-кечак, трикотаж полотнолар, пахта матолари, уй тўқимачилиги ва гиламларни ўз ичига олади.
Беларусьнинг чарм-тери ва пойабзал маҳсулотлари бўйича жами импорт сиғими $400 млн дан ошади, бу пойабзал, чарм галантереяси ва яримтайёр маҳсулотлар етказиб беришни кенгайтириш учун имкониятлар очади.
Қурилиш материаллари соҳасида истиқболлар Ўзбекистонда индустриал қурилишга бўлган юқори талаб ва Беларусьнинг тайёр қурилиш ечимларини ишлаб чиқаришдаги имкониятлари билан боғлиқ. Беларусьнинг сэндвич-панеллар, пластик қувурлар ва металл крепёж бўйича жами импорт сиғими $350 млн дан ошади.
Ўзаро етказиб беришни кўпайтириш барқарор маршрутлар, ташишларни рақамлаштириш, чегарадаги процедураларни оптималлаштириш ва омбор инфратузилмасини ривожлантиришни талаб қилади. Амалий йўналишлар Белорус темир йўлининг «Электрон ташиш» тизимини жорий этиш, икки мамлакат логистика ассоциацияларининг ҳамкорлиги, автомобиль йўлларида электрон тўловни қўллаш, чегарада юк автоташиш масалаларини ҳал этиш, Могилёв вагонсозлик заводи билан вагонлар ишлаб чиқариш, йиғиш ва таъмирлаш бўйича қўшма корхоналар ташкил этиш бўлиши мумкин.
Хулоса
Ўзгарувчи жаҳон иқтисодиёти шароитида ўзбек-белорус ҳамкорлиги стратегик аҳамият касб этмоқда. Гап Беларусь ва Марказий Осиёнинг энг динамик ривожланаётган бозорларидан бири ўртасида барқарор ишлаб чиқариш кооперациясини яратиш ҳақида кетмоқда. Жаҳон банки баҳоларига кўра, 2026–2028 йилларда Ўзбекистон иқтисодиёти йилига ўртача 6% дан ортиқ ўсади. Ички талабнинг, саноат базаси ва инвестицион фаолликнинг кенгайиши белорус корхоналари учун қишлоқ хўжалиги машинасозлиги, агросаноат мажмуи, фармацевтика, қурилиш материаллари, озиқ-овқатни қайта ишлаш ва логистика соҳаларида имкониятлар яратади.
Беларусь учун ўзбек йўналиши етказиб беришни кенгайтириш, ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш ва узоқ муддатли кооперация имкониятларининг ортишини ҳисобга олган ҳолда қизиқиш уйғотади.
Ўзбекистон Президентининг Беларусьга бўлажак ташрифи саноат кооперациясини кенгайтириш ва тўпланган салоҳиятни амалга оширишда муҳим босқич бўлиши мумкин. Асосий вазифа янги қўшилган қиймат занжирларининг бир қисмига айланадиган мустаҳкам ишлаб чиқариш асосини яратишдан иборат.
Хуршед Асадов, директор ўринбосари
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази
