Термиз мулоқоти Жанубий Осиё билан иқтисодий интеграция векторини белгилаб берди
Термиз мулоқоти Жанубий Осиё билан иқтисодий интеграция векторини белгилаб берди
Ўзбекистон Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги енг фаол ҳамкорлик марказларидан бири сифатида ўз мавқеини изчил мустаҳкамлаб бормоқда. Ўзгарувчан глобал савдо архитектураси, ишлаб чиқариш занжирларини қайта қуриш ва минтақавий бозорларнинг ўсиб бораётган роли Жанубий Осиё йўналишининг аҳамиятини кучайтиради.
Дунёдаги энг йирик истеъмол бозорларидан бири, юқори саноат салоҳияти ва тез ўсиб бораётган инвестиция фаоллиги жойлашган Жанубий Осиё жаҳон иқтисодиётининг муҳим марказларидан бирига айланмоқда.
Бундай шароитда Ўзбекистоннинг Жанубий Осиё мамлакатлари билан ҳамкорлиги тобора амалий иқтисодий мазмун касб етмоқда. Гап бутун минтақа учун янги ўсиш нуқталарини яратиши мумкин бўлган савдо, инвестиция ва институционал ҳамкорликнинг барқарор механизмларини яратиш ҳақида бормоқда. Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги боғловчи ҳисобланган бу жараёнда Афғонистон алоҳида ўрин тутади.
2025 йил май ойида "Термиз" халқаро савдо маркази негизида ўтказилган биринчи "Термиз мулоқоти" минтақалараро форуми ушбу ўзгаришларнинг амалий ифодаси бўлди. Форум Ўзбекистоннинг БМТ Бош Ассамблеясининг махсус резолюциясида мустаҳкамланган Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлаш ташаббусини амалга оширишдаги энг муҳим қадамлардан бирига айланди.
Музокараларда савдо-иқтисодий ҳамкорлик, инвестиция, енергетика, озиқ-овқат хавфсизлиги, иқлим барқарорлиги ва Афғонистоннинг минтақавий жараёнларга қўшилиши масалалари муҳокама қилинди. Иқтисодий ўзаро боғлиқлик, очиқлик ва биргаликдаги ривожланиш тамойилларига асосланган узоқ муддатли ҳамкорлик платформасини шакллантиришга уриниш форумнинг алоҳида аҳамияти бўлди.
Термиз мулоқотини мунтазам ўтказиш тўғрисидаги қарор Термиз Жанубий Осиё мамлакатлари билан ҳамкорликнинг янги геоиқтисодий платформаларидан бирига айланиб бораётган ҳамкорликнинг янги форматини институционализация қилиш учун асос яратди.
Ўзбекистон Жанубий Осиё мамлакатлари билан савдо-сотиқ соҳасида
Бугунги кунда Ўзбекистон минтақа мамлакатлари орасида Жанубий Осиё мамлакатлари билан энг фаол ривожланаётган савдо-иқтисодий ва сармоявий ҳамкорликдир.
Минтақалараро ўзаро боғлиқликнинг кенгайиши ўзаро муносабатларнинг чекланган трансчегаравий ҳамкорликдан иқтисодий интеграциянинг кенгроқ моделига ўтишини акс эттирувчи савдо айланмаси, инвестициявий ҳамкорлик ва ишбилармонлик фаоллигининг ошиши билан бирга келади.
Ўзбекистон ва Жанубий Осиё мамлакатлари ўртасидаги савдо ҳажми 3,2 йил давомида (9-2016-2025) 3,5 миллиард долларни ташкил этди, Ўзбекистоннинг минтақага экспорти еса 3 баравар (2 миллиард dollar), импорт еса 4,1 баравар (1,5 миллиард) ошди.
Ўзбекистоннинг Жанубий Осиёга асосий экспорти: $976,4 млн. (48,1%), нефт маҳсулотлари – $368 млн. (18,1%), транспорт хизматлари – $277,8 млн. (13,7%), саноат товарлари – $140,5 млн. (6,9%) ва кимё маҳсулотлари - $ 134,9 млн. (6.6%).
Жанубий Осиё мамлакатларининг асосий импорт маҳсулотлари: 477,6 млн. долл. (32,2%), озиқ – овқат маҳсулотлари – 391,4 млн. долл. (26,4%), машина ва ускуналар-309,1 млн. долл. (20,8%), шунингдек, 99 млн. долл. (6,7%) ва тайёр маҳсулотлар $67 миллион (4,5%) учун.
2025 йилда Ўзбекистон экспорти Афғонистон билан товар айланмасининг аксарият қисмини ташкил этди, бу еса ушбу мамлакатни даромадли савдо - иқтисодий шерикга айлантирди ва Ўзбекистоннинг Жанубий Осиё мамлакатлари билан савдо айланмаси бўйича биринчи ўринни эгаллади-1,7 миллиард долл. (умумий савдонинг 47,7%). Афғонистонга озиқ-овқат экспорти 712,7 million долларни ташкил етди, Афғонистоннинг бошқа Жанубий Осиё мамлакатлари орасида экспортдаги улуши 75,5% ни ташкил етди.
Сўнгги йилларда Ўзбекистон билан Ҳиндистон ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик ҳам фаол ривожланмоқда. Ҳиндистон Ўзбекистоннинг Жанубий Осиё мамлакатлари билан савдоси бўйича иккинчи ўринни эгаллади. 2025 йилда икки мамлакат ўртасидаги ташқи савдо ҳажми 1,3 миллиард долларни (37,5%) ташкил этди.
Покистон Жанубий Осиё мамлакатлари билан савдо-сотиқ бўйича 445,9 миллон долл. ёки 12,7% билан учинчи ўринда туради. 2025 йилда Ўзбекистоннинг Покистонга експортига 260,2 миллион долларлик озиқ–овқат маҳсулотлари, 21,2 миллион долларлик ишлаб чиқарилган маҳсулотлар, 30,1 миллион долларлик хизматлар, 21,2 миллион долларлик ишлаб чиқарилган маҳсулотлар ва 13,2 миллион долларлик ноозиқ-овқат хомашёси киритилди.
2025 йилда Покистондан импортга қуйидагилар киради: озиқ – овқат маҳсулотлари – $56,2 млн., кимё маҳсулотлари – $45,3 млн., саноат маҳсулотлари – $6,4 млн., шунингдек, турли тайёр маҳсулотлар - $5,2 млн.
Жанубий Осиё мамлакатларидан Ўзбекистонга 9 йил давомида тўғридан – тўғри хорижий инвестициялар ва кредитлар ҳажми 1,3 миллиард долларни ташкил етди (биргина 2025 йилда-510 миллион долл.). Ҳиндистон енг катта ҳисса қўшган - $586.7 миллион ва Афғонистон - $519.2 миллион.
Термиз минтақалараро ўзаро боғлиқлик маркази сифатида
Термиз Ўзбекистоннинг Жанубий Осиё мамлакатлари билан ҳамкорлигини ривожлантиришда алоҳида ўрин тутади. Марказий ва Жанубий Осиё чорраҳасида жойлашган шаҳар икки минтақани боғлайдиган савдо, инвестиция ва гуманитар марказ бўлиб хизмат қилади.
Тарихан у Евроосиёнинг энг йирик савдо ва цивилизация маконлари туташган жойда жойлашган минтақалараро муносабатлар тизимида муҳим ўрин эгаллаган. Термиз географик жойлашуви туфайли қадимда Ҳиндистон, Афғонистон ва Ўрта Осиёни боғлаган, Темурийлар даврида эса минтақанинг энг муҳим маъмурий, савдо ва илмий марказларидан бири бўлган.
Шаҳар ривожланишининг ҳозирги босқичи янги геоиқтисодий шароитда ушбу тарихий ролнинг босқичма-босқич тикланишини акс еттиради. 2016 йилдан буён Афғонистон, Тожикистон ва Туркманистон чорраҳасида жойлашган Термиз халқаро логистика маркази фаолият кўрсатмоқда. Сўнгги йилларда у Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Жаҳон озиқ-овқат дастури ва UNHCR механизмлари орқали Афғонистонга гуманитар ёрдам етказиб беришнинг энг йирик каналларидан бирига айланди.
2024 йилда "Айритом" халқаро савдо марказининг очилиши минтақанинг ривожланишига қўшимча туртки берди
Афғонистон билан чегаранинг бевосита яқинида. Бугунги кунда марказ аста-секин нафақат савдо майдончасига, балки логистика, тадбиркорлик, таълим ва гуманитар ташаббусларни бирлаштирган тўлақонли геоиқтисодий платформага айланмоқда.
Марказ ҳудудида Жанубий Осиё мамлакатлари корхоналари учун соддалаштирилган шарт-шароитларга ега еркин савдо зонаси фаолият кўрсатмоқда. Мажмуа ҳудудида визасиз режим жорий етилди, хорижий валютада тўловларга рухсат берилди, Афғонистон ва Покистон тадбиркорларига фаолият юритиш имконияти берилди. Шу билан бирга, ижтимоий инфратузилма, жумладан, таълим ва тиббиёт муассасалари ривожланмоқда.
Айни пайтда "Айритом" халқаро савдо маркази 36 гектар майдонни егаллайди, 3 мингдан ортиқ дўконни ўз ичига олади ва 5,5 мингга яқин иш ўрни билан таъминлайди. Очилганидан бери марказга 440 000 дан ортиқ kishi ташриф буюрди ва йиллик експорт ҳажми 1,2 миллиард долларга етди. Термиз шаҳрида афғон фуқаролари учун таълим муассасаси ҳам мавжуд бўлиб, ҳудудлараро ҳамкорликни кенгайтириш учун ўқув тизими ишлаб чиқилмоқда.
Дарҳақиқат, Термиз Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги иқтисодий ҳамкорлик марказларидан бирига айланмоқда. Савдо инфратузилмаси, логистика, гуманитар лойиҳалар ва ишбилармонлик фаоллигининг ривожланиши икки минтақа ўртасидаги иқтисодий алоқаларни кенгайтиради ва Ўзбекистоннинг минтақалараро ҳамкорликни ривожлантиришдаги ролини мустаҳкамлайди.
Шу муносабат билан Термиз мулоқоти Марказий ва Жанубий Осиё мамлакатларининг узоқ муддатли манфаатларини мувофиқлаштириш учун доимий платформа аҳамиятига ега. Бўлажак forum савдо, инвестиция, озиқ-овқат хавфсизлиги, сув ресурслари ва барқарор ривожланиш соҳаларида қўшма ташаббусларни илгари суриш учун имконият яратади.
Шу билан бирга, мулоқотнинг мунтазам формати прагматик ҳамкорлик, иқтисодий ўзаро боғлиқлик ва икки минтақа ўртасидаги амалий ҳамкорлик механизмларини кенгайтиришга асосланган минтақалараро ҳамкорликнинг янада барқарор моделини ишлаб чиқишга ёрдам беради.
Зиеда Ризаева,
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази
