Ривожланишнинг ҳозирги босқичида Ўзбекистон ва Чехия ўртасидаги тизимли ҳамкорлик
Ривожланишнинг ҳозирги босқичида Ўзбекистон ва Чехия ўртасидаги тизимли ҳамкорлик
Ўзбекистон ва Чехия ўзаро муносабатлар ривожида ўттиз йилдан ортиқ вақт мобайнида қўйилган мустаҳкам пойдеворга таянган ҳолда янги босқични бошидан кечирмоқда. Ушбу даврда Ўзбекистон-Чехия муносабатлари протокол алоқаларидан тортиб, сиёсий мулоқот, савдо, инвестиция ва маданий-гуманитар алмашинувни ўз ичига олган тизимли ҳамкорликка айланди. Бугунги кунда Тошкентнинг Европа давлатлари билан алоқалари мустаҳкамланар экан, Чехия Марказий Европадаги ҳамкорлари орасида муҳим ўрин тутади.
Ҳозирги муносабатлар доираси шаклланганлиги муҳимдир
Мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб. Икки мамлакат ўртасида дипломатик алоқалар 1993 йил 1 январ куни ташкил этилган. Тез орада Чехия Тошкентда биринчилардан бўлиб ўзининг савдо ваколатхонасини очди ва 1994 йил ноябр ойида элчихонага айлантирилди. Кейинги ўн йилликлар давомида томонлар изчил Қонунчилик базасини яратдилар, парламентлараро алоқалар ўрнатдилар ва идоралараро алоқалар механизмларини ишлаб чиқдилар, тўлақонли ҳамкорлик учун асос яратдилар.
Сифатли бурилиш нуқтаси 2023 йилда содир бўлди. Бош Вазирлар даражасидаги ўзаро ташрифлар, апрел ойида Чехия Республикаси бош вазири П. Фиала Тошкентга, октябр ойида Ўзбекистон Бош вазири А. Арипов Прагага ташриф буюриб, муносабатларга янги мазмун ва суръат бағишлади. Музокаралар натижасида "кенгайтирилган ҳамкорлик тўғрисида"ги давлатлараро Қўшма декларация қабул қилинди, унда келгуси йиллар учун шериклик кўрсатмалари баён этилди.
Ўшандан бери муносабатларнинг интенсивлиги пасаймади. 2024-йил октабр ойида Чехия ташқи ишлар вазири Тошкентга ташриф буюрди. 2025 йил сентябр ойида Ўзбекистон Республикасининг президенти С. Мирзиёев ва Чехия Республикаси Президенти П.Павел билан БМТ бош Ассамблеясининг 80-сессияси доирасида учрашдилар. Томонлар инвестиция, транспорт, инновация ва қишлоқ хўжалиги соҳаларида алоқаларни ўрнатишга эътибор қаратдилар, бу давлатлараро мулоқотнинг амалий йўналишини яққол акс эттиради.
2025 йил феврал ойида Олий Мажлиснинг ҳар икки палатасида Ўзбекистон-Чехия парламентлараро гуруҳларини ташкил этиш муҳим институционал қадам бўлди. Бундай тузилмалар парламент даражасида мулоқотнинг узлуксизлигини таъминлайди, Қонунчилик мулоқотини мустаҳкамлаш ва Қонунчилик базасини кенгайтириш учун шароит яратади.
Сиёсий фаоллик савдо-иқтисодий ҳамкорликни ривожлантириш учун қулай замин яратди, бу эса ижобий динамикани намойиш этади. 2025 йил якунларига кўра икки томонлама товар айланмаси 189,7 миллион долларни ташкил этди ва 2024 йилга нисбатан пасайганига қарамай, бу кўрсаткич 2018 йилга нисбатан уч баравар юқори бўлиб, бу умумий узоқ муддатли ўсиш тенденциясини акс эттиради. Ўнинчи йиғилиши 2025 йил март ойида Прагада бўлиб ўтган иқтисодий, саноат, илмий-техникавий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия ижобий динамикани сақлашнинг тизимли воситаси бўлиб хизмат қилмоқда. Айнан шу механизм орқали томонлар ўзларининг бизнес иштирокини изчил ошириб борадилар.
Натижада бугунги кунда Ўзбекистонда Чехия капитали иштирокидаги 40 дан ортиқ компания фаолият юритмоқда ва бу кўрсаткич ўсишда давом этмоқда. Чехия бизнесининг юқори қизиқишининг ёрқин намунаси - бу Ўзбекистонда темир йўл ҳаракатланувчи таркибини маҳаллий йиғиш ва техник хизмат кўрсатиш бўйича қўшма корхона очиш, шунингдек, ихтисослашган мутахассисларни тайёрлаш бўйича Ўзекскода Академиясининг ишини ташкил этиш.
Саноат ва савдодан ташқари, Чехия бизнеси ҳам фаол жорий этилмоқда
Соғлиқни сақлаш соҳасида Чехия фармацевтика компаниялари билан алоқалар барқарор бўлиб бормоқда. Бугунги кунда Чехия дори-дармонлари ва замонавий тиббий асбоб-ускуналари Ўзбекистон бозорида кенг намойиш этилмоқда.
Чехия бизнесининг қизиқиши асосан давлат даражасида тизимли қўллаб-қувватланмоқда-Чехия Ўзбекистоннинг жорий йилда кутилаётган ЖСТга аъзо бўлишига фаол кўмаклашмоқда. Ташкилотга аъзолик хорижий инвесторлар учун янги имкониятлар очади ва савдони кенгайтириш учун қўшимча шароитлар яратади.
Ҳамкорликнинг гуманитар йўналиши энг узоқ вақт ривожланмоқда ва шунинг учун у энг бардошлидир. 2003 йилда Термиз Давлат университети ва Чарлз университети Сурхондарё вилоятида қўшма археологик экспедицияни бошлади. Йигирма йиллик иш давомида бронза ва темир даврига оид илгари номаълум ёдгорликлар топилди. Тадқиқотлар давомида тўпланган ноёб топилмалар 2023-йил апрел ойида Бош вазир П.Фиала ташрифи доирасида Тошкентда бўлиб ўтган "Зардуштийдан Чингизхонгача" кўргазмасида ўз аксини топган.
Маданий кун тартиби доимий равишда янги лойиҳалар билан бойитилмоқда. Чехия мусиқий гуруҳлари анъанавий равишда Самарқанддаги Shark Тароналари фестивалида қатнашадилар ва Прагадаги Чехия-Ўзбекистон Дўстлик жамияти кўп йиллар давомида халқ дипломатияси учун жонли майдон бўлиб хизмат қилди.
Илмий-маърифий ҳамкорлик ҳам фаол ривожланмоқда. M. Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети, Тошкент тиббиёт Академияси ва бошқа қатор олий ўқув юртлари Чарлз университети, Комен университети, Чехия агротехника университети ва Мендал университети билан қўшма дастурларни амалга оширмоқда.
Шу билан бирга, ўзбек ёшларининг Чехия таълимига бўлган қизиқиши барқарор ўсишда давом этмоқда ва сўнгги 5 йил ичида Чехияда ўзбекистонлик талабалар сони икки баравар кўпайиб, 700 га яқинлашди. Ушбу ўсишга, бошқа нарсалар қатори, Чехия ҳукуматининг йиллик стипендия дастури ёрдам беради, бу бизнинг фуқароларимизга бакалавр, магистр ва докторантурага кириш имкониятини беради.
Икки мамлакат ўртасида меҳнат ҳаракатчанлиги ҳам ривожланмоқда. Ҳозирги кунда ушбу мамлакатда саноат, қурилиш, савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаларида 3000 га яқин Ўзбекистон фуқароси меҳнат қилмоқда. Ва йиллик квота 150 иш визалар ташкил меҳнат ҳаракат қуриш учун ҳар икки томоннинг тизимли ёндашувни акс эттиради.
Барча бу ўзаро сафарларига барқарор оқимини яратади, Карловий Варий Тошкент тўғридан-тўғри ҳафталик рейслар Чехия томонидан ҳамёнбоп йўналиши экани қўллаб-қувватланади.
Бундай хилма-хил ҳамкорлик, табиийки, икки томонлама мулоқотнинг кейинги устувор йўналишлари ва муҳим йўналишлардаги истиқболлар масаласига алоҳида урғу беради.
Биринчидан, Ўзбекистон Республикасининг Прагада элчихонаси очилиши алоқалар самарадорлигини оширади, дипломатик иштирокини кенгайтиради ва қўшма лойиҳаларни янада самарали қўллаб-қувватлайди.
Иккинчидан, 2025 йил охирига қадар савдо ҳажмининг вақтинча пасайишига қарамай, уни тиклаш салоҳияти жуда катта. Чехия Республикасининг фаровонлик индексидаги юқори мавқеи (8 йилда Европа Иттифоқида 2026-ўрин) унинг Ўзбекистоннинг асосий технологик ва сармоявий ҳамкори мақомини тасдиқлайди.
Учинчидан, машинасозлик, дастгоҳсозлик ва саноатни автоматлаштириш соҳасида алоҳида истиқболлар очилмоқда. Гарвард университетининг иқтисодий мураккаблик индексига кўра, Чехия ўн йил давомида ишлаб чиқариш қуввати бўйича дунёда 7-ўринни эгаллаб келмоқда.
Умуман олганда, Чехия Ўзбекистоннинг Европа шериклик тизимидаги стратегик тугунлардан бири сифатида ўз ролини ишонч билан тасдиқлайди. Чехия Республикасининг саноат салоҳияти ва жадал ўсиб бораётган Ўзбекистон иқтисодиётининг чамбарчас боғлиқлиги нафақат товар айирбошлаш, балки чуқур технологик интеграция ва келгуси ўн йилликларга мўлжалланган йирик саноат лойиҳаларини ишга тушириш учун асос яратади.
Мадина Каюмова
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институтининг етакчи илмий ходими
