Ўзбекистон ва Чехия муносабатлари янги амалий мазмун бахш этган ташриф
Ўзбекистон ва Чехия муносабатлари янги амалий мазмун бахш этган ташриф
Президент Шавкат Мирзиёевнинг таклифига биноан 30 апрел куни Чехия Республикаси Бош вазири Анрей Бабишнинг Ўзбекистонга расмий ташрифи якунланди. Кўксарой қароргоҳида тор ва кенг кўламли музокаралар бўлиб ўтди. Натижада кенгайтирилган ҳамкорликни ривожлантириш тўғрисида Қўшма декларация ва иқтисодий, ишлаб чиқариш, илмий ва технологик ҳамкорлик, шунингдек дипломатик кадрлар тайёрлаш, геология, метрология ва электр поездларини етказиб бериш соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисида икки томонлама битимларнинг бутун тўплами имзоланди.
Таъкидлаш жоизки, бу Чехия Бош вазирининг Ўзбекистонга иккинчи ташрифи. 2023 йил апрел ойида Петр Фиала Тошкентга, шу йилнинг октябр ойида эса Бош вазир Абдулла Арипов Прагага қайтиш ташрифи билан келди ва у ерда Чехия Президенти Пётр Павел билан учрашди ва Кенгайтирилган ҳамкорлик тўғрисидаги давлатлараро декларацияни имзолади.
2025 йил сентябр ойида БМТ бош Ассамблеясининг 80 йиллик юбилей сессияси доирасида Президентлар Ш.Мирзиёев ва П. Павел икки томонлама учрашув ўтказиб, инвестиция, инновация, транспорт ва қишлоқ хўжалиги соҳаларидаги аниқ лойиҳаларни муҳокама қилдилар. Юқори даражадаги алоқаларнинг бундай интенсивлиги халқаро дипломатияда кам учрайди.
Бу шуни кўрсатадики, иккала томон ҳам муносабатларни протокол масаласи сифатида эмас, балки ҳақиқий сиёсий устуворлик сифатида кўришади. Ўзбекистон-Чехия музокараларининг кун тартиби ниҳоятда қизғин бўлиб, ҳар бири алоҳида эътиборга лойиқ бўлган бир қанча муҳим йўналишларни қамраб олди.
Биринчиси, савдо-иқтисодий ҳамкорлик ва саноат кооперациясини ошириш. Сўнгги йилларда икки мамлакат ўртасидаги савдо айланмаси икки баравар кўпайди, бу ўз-ўзидан муҳим натижадир. Шунга қарамай, томонлар эришилган кўрсаткичлар фақат мавжуд потенциални акс эттиришини тан олишади, лекин уни ҳеч қачон тугатмайди. Шу муносабат билан ўзаро савдо ҳажмини 1 миллиард долларга етказиш, шу жумладан етказиб бериш турларини кенгайтириш вазифаси қўйилди.
Ўзбекистонда Чехия капитали иштирокида 37 та қўшма корхона мавжуд бўлиб, улар шерикликни янада ривожлантириш учун барқарор ишлаб чиқариш асосини ташкил этади. Иқтисодий, саноат, илмий-техникавий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия ушбу жараённи тартибга солувчи ва ўзаро ҳамкорликнинг янги йўналишларини очадиган асосий механизмдир. Йиллар давомида у аллақачон ўнта учрашув ўтказган, охиргиси 2025 йил март ойида Прагада бўлиб ўтган. Савдони янада рағбатлантириш мақсадида Чехияда биринчи Ўзбекистон сертификатлаштириш филиали ташкил этилмоқда ва шу билан бир қаторда евро-6 стандартидаги автомобилларни сертификатлаш лабораторияси ва квант маълумотномаси қурилмоқда, инфратузилма объектлари барпо этилмоқда, уларсиз Ўзбекистон маҳсулотларининг Европа бозорларига тўлиқ кириб келишига сезиларли даражада тўсқинлик қилади.
Шу билан бирга, Чехиянинг етакчи компаниялари билан машинасозлик, яшил энергетика, геология ва танқидий хом ашё, кимё ва фармацевтика фанларини қамраб олувчи технологик ҳамкорлик дастурини тайёрлаш бўйича келишувга эришилди.
Бундан ташқари, експорт кредитларини суғурталаш агентлиги ва Чехия експорт банки қўшма лойиҳаларни молиявий қўллаб-қувватлаш ниятларини тасдиқладилар. Бутун иқтисодий кун тартибини мувофиқлаштириш учун ишбилармонлар Кенгашини тузиш тўғрисида қарор қабул қилинди ва жорий йилнинг август ойида Тошкент шаҳрида ҳукуматлараро комиссиянинг навбатдаги йиғилиши ўтказилиши режалаштирилган.
Кеча икки мамлакат ҳукумат раҳбарлари иштирокида ўтказилган Ўзбекистон-Чехия бизнес-форуми икки томонлама кун тартибини аниқ мазмун билан тўлдиришда амалий майдон бўлди. 200 дан ортиқ иштирокчилар иқтисодий ҳамкорликни кенгайтириш истиқболларини муҳокама қилдилар. Шу билан бирга, 2025 йилда Ўзбекистон ЯИМ 145 миллиард доллардан ошгани хорижий инвесторлар назарида мамлакат ҳақидаги тасаввурни тубдан ўзгартираётгани қайд этилди.
Натижада Чехия компаниялари Ўзбекистонни Марказий Осиё мамлакатлари бозорларига чиқиш учун стратегик трамплин сифатида тобора кўпроқ кўриб чиқмоқда. Динамик ўсиш, ёш аҳоли ва географик жойлашувнинг ноёб комбинацияси Республикани Евроосиё маконидаги энг жозибали диққатга сазовор жойлардан бирига айлантиради. Форум натижасида машинасозлик, инфратузилмани модернизация қилиш ва таълим соҳаларида ҳамкорлик шартномалари тўплами, шунингдек, Чехия экспорт банки ва ЕГАП корпорацияси билан ҳамкорлик механизмлари, юқори технологияли лойиҳалар учун имтиёзли кредитлар ва хавфларни суғурталаш механизмлари имзоланди.
Иккинчиси—транспорт соҳасидаги юқори технологияли ҳамкорлик, бу биринчи 10 та электр поездларини етказиб бериш ва техник хизмат кўрсатиш бўйича шартнома имзоланиши билан рамзий маънога эга эди. Шуни таъкидлаш керакки, лойиҳанинг истиқболлари ускуналарни оддий етказиб беришдан ташқарида. Режаларга ҳаракатланувчи таркибни бутун умри давомида маҳаллий йиғиш ва техник хизмат кўрсатиш бўйича қўшма корхона, шунингдек, ўзбекистонлик мутахассисларни тайёрлаш бўйича Инспекскода Академияси ташкил этиш киради.
Шу нуқтаи назардан, "Доткода" гуруҳи раҳбари Петр Новотний Ўзбекистонни Европадан ташқаридаги "биринчи рақамли мақсад" деб ҳисоблайди ва бу ерда эришилган натижалар компанияга бутун Марказий Осиё бозорларига йўл очади, деб ҳисоблайди. Ўз навбатида, Ўзбекистон учун бу нафақат техник компонентни янгилаш, балки Европа ишлаб чиқариш занжирларига қўшилиш ва ўзларининг технологик ваколатларини шакллантириш имкониятидир.
Учинчиси-таълим, фан, маданий-гуманитар алоқалар соҳасидаги ҳамкорлик. Ушбу сегментда Ўзбекистон-Чехия ҳамкорлиги енг чуқур илдиз ва барқарор келажакка эга. Чехия университетларида асосан техник, иқтисодий, қишлоқ хўжалиги ва ИТ соҳаларида ўзбек талабалар сони 350 дан 2020 йилдан бугунгача 600-700 гача ўсди. Чехия ҳукумати томонидан ҳар йили Ўзбекистон фуқаролари учун стипендиялар ажратилиши қўшимча рағбат ҳисобланади. Айниқса, университетлараро даражада бевосита алоқалар ўрнатилгани диққатга сазовордир. Ўзбекистон Миллий университети Комениус университети ва Чехия агротехника университети, Тошкент тиббиёт Академияси Чарлз университетининг биринчи тиббиёт факултети билан, бошқа бир қатор етакчи олий ўқув юртлари Брно шаҳридаги Мндал университети билан ҳамкорлик қилади.
Жорий музокаралар натижасида академик алмашинувни, жумладан, икки даражали дастурларни янада кенгайтиришдан ўзаро манфаатдорлик тасдиқланди, бу икки мамлакат талабалари учун тубдан янги мартаба уфқларини очади.
Шу билан бирга, икки томонлама алоқаларнинг илмий ва археологик жиҳатларини ҳам эслатиб ўтмоқчиман. 2003 йилдан буён Термиз Давлат университети Праганинг Чарлз университети билан биргаликда Сурхондарё вилоятига экспедиция уюштириб келмоқда. Сўнгги йигирма йил ичида бронза даврининг илгари номаълум бўлган тўққизта ёдгорлиги ва ерта темир асрининг ўн тўртта ёдгорлиги топилди, бир нечта туманлар ёдгорликларининг хариталари ва паспортлари тузилди. Ушбу ҳамкорлик ҳукуматлар ўзгаришига ва ўзгарувчан иқтисодий муҳитга қарамай давом этмоқда.
Тошкент ва Прага ўртасида тўғридан-тўғри рейсларни қайта тиклаш масаласини ўрганиш ҳам бир қарашда соф логистик бўлиб туюлади, лекин аслида сайёҳлик ва бизнес, шунингдек, академик алоқалар учун янги имкониятлар очади.
Меҳнат миграцияси соҳасида тизимли ҳамкорлик истиқболлари ҳам биринчи ўринга чиқмоқда, бу Ўзбекистон ва Чехия меҳнат бозорларидаги чуқур сифат ўзгаришларини акс эттиради. Умуман олганда, ташриф натижаларини баҳолаб, ишонч билан айтиш мумкинки, Ўзбекистон-Чехия муносабатлари ривожланишнинг сифат жиҳатидан янги босқичига қадам қўймоқда. Муайян иқтисодий ташаббуслар, технологик келишувлар ва институционал механизмлар билан қўллаб-қувватланадиган юқори даражадаги интенсив мулоқот узоқ муддатли стратегик шериклик учун мустаҳкам пойдевор яратади. Эришилган келишувларнинг амалга оширилиши Ўзбекистон иқтисодиётини модернизация қилиш, юқори технологияли ишлаб чиқаришларни ривожлантириш ва инсон капиталини мустаҳкамлаш учун кенг истиқболларни очиб беради. Чехия Республикаси учун Ўзбекистон нафақат савдо шериги, балки Евросиёнинг энг жадал ривожланаётган минтақаларидан бирида ишончли таянчга айланмоқда.
Бахтиёр Мустафоев
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директорининг ўринбосари
