Ўзбекистон ва Чехия ўртасида астрономия соҳасидаги илмий ҳамкорлик
Ўзбекистон ва Чехия ўртасида астрономия соҳасидаги илмий ҳамкорлик
Бугунги жадал илмий ривожланиш дунёсида халқаро ҳамкорлик тараққиёт ва инновацияларнинг асосий омилларидан бирига айланмоқда. Ҳеч бир мамлакат ёки илмий муассаса фақат замонавий фаннинг енг қийин вазифаларини ҳал қилишга қодир эмас.
Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Астрономия институти ва Опава шаҳридаги Силезия университети (Чехия) ўртасидаги узоқ муддатли ҳамкорлик илм-фан ривожи ва янги авлод тадқиқотчиларини тайёрлашга ёрдам берадиган самарали ҳамкорликнинг ёрқин намунасидир. Ўн йилдан ортиқ давом этаётган ушбу ҳамкорлик замонавий астрофизиканинг энг мураккаб ва қизиқарли соҳаларини қамраб олади.
Улар орасида қора туйнуклар физикаси, релятивистик астрофизика, умумий нисбийлик, нейтрон юлдузларини тадқиқ қилиш ва рақамли моделлаштириш усуллари мавжуд. Ўзаро таъсирнинг асосини коинотдаги экстремал ҳодисаларни ўрганишга имкон берадиган назарий ёндашувлар ва замонавий ҳисоблаш технологияларининг комбинацияси ташкил этади.
Қора туйнуклар ва ихчам астрофизик объектларнинг назарий моделларини ишлаб чиқиш асосий йўналишлардан биридир. Қора туйнуклар шундай кучли тортишиш кучига эга Космос ҳудудлари бўлиб, ҳатто ёруғлик ҳам уларни тарк ета олмайди. Уларнинг тадқиқотлари Ейнштейннинг фазо-вақт егрилигини тавсифловчи умумий нисбийлик назариясига асосланган.
Бироқ, ҳақиқий астрофизик шароитда тегишли тенгламаларни ечиш жуда қийин, бу рақамли усуллардан фойдаланишни ва компютер моделлаштиришни талаб қилади. Ўзбекистон ва Чехия олимлари қора туйнуклар яқинидаги материя ва нурланишнинг ҳаракатини моделлаштириш учун замонавий рақамли усуллардан, жумладан, нурларни кузатиш ва релятивистик магнетоҳидродинамикадан (ГРМҲД) фойдаланмоқдалар.
Ушбу тадқиқотлар замонавий космик миссиялар ва телескоплар, шу жумладан рентген расадхоналари маълумотларини талқин қилиш ва аккреция жараёнлари, реактив шаклланиш ва юқори энергияли ҳодисаларни тушунишни чуқурлаштириш имконини беради. Ҳамкорлик қўшма илмий тадқиқотлар, нашрлар, академик мобиллик дастурлари ва мунтазам илмий семинарларга асосланган.
Лойиҳада етакчи олимлар, жумладан, Профессор Бобомурат Ахмедов, доктор Мартин Колош, доктор Арман Турсунов, Профессор Зденек Стуҳлик, доктор Жири Шее ва Профессор Роман Коноплю, шунингдек, доктор Бобур Туримов ва доктор Бобир Тошматов иштирок этмоқда.
Уларнинг биргаликдаги иши назарий ва ҳисоблаш астрофизикасидаги кенг кўламли муаммоларни қамраб олади. Талабалар ва ёш тадқиқотчилар алмашинуви ҳамкорликнинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Ўзбекистонлик талабалар Опавадаги Силезия университетида амалиёт ўташади, Эрасмус дастурида қатнашадилар, умумий нисбийлик ва астрофизика бўйича маърузалар тинглайдилар, шунингдек илмий лойиҳаларда иштирок этадилар.
Бир нечта аспирантлар опавада диссертацияларини муваффақиятли ҳимоя қилишди, бу эса юқори даражадаги тайёргарлик ва самарали ҳамкорликни тасдиқлайди. Ҳамкорлик йиллари давомида 100 дан ортиқ қўшма илмий мақолалар чоп етилди, бу ҳамкорликнинг юқори маҳсулдорлиги ва барқарорлигидан далолат беради.
Ушбу тадқиқотлар оламдаги фундаментал жараёнлар ҳақидаги тушунчаларни кенгайтириш орқали жаҳон илм-фанига ҳисса қўшади. Бундан ташқари, ҳамкорлик илм-фан ва юқори технологиялар соҳасида ишлашга қодир малакали мутахассисларни тайёрлашга ёрдам беради.
Ушбу ҳамкорликнинг аҳамияти илмий натижалардан анча юқори. Бу тадқиқотлар сифатини оширади, замонавий технологиялар ва усуллардан фойдаланиш имконини беради, ўзбек илм-фанининг халқаро илмий ҳамжамиятга интеграциялашувига ёрдам беради.
Бу ёш олимлар учун халқаро тажриба орттириш ва касбий кўникмаларни ривожлантириш учун ноёб имкониятдир. Келгусида ҳамкорликни янада кенгайтириш, халқаро гранд лойиҳаларида иштирок этиш ва янги илмий йўналишларни ривожлантириш режалаштирилган. Илм-фаннинг глобаллашуви шароитида бундай ҳамкорлик мазмунли натижаларга эришиш учун айниқса муҳим аҳамият касб этмоқда.
Шундай қилиб, Ўзбекистон Астрономия институти ва Чехия илмий муассасалари ўртасидаги ҳамкорлик илм-фан ривожига ва келажак авлод тадқиқотчиларини тайёрлашга ҳисса қўшадиган халқаро илмий ҳамкорликнинг муваффақиятли намунасидир.
Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Астрономия институти.
