Тошкент сув дипломатияси: миллий ислоҳотлардан Марказий Осиёдаги минтақавий синергия томон Проактивлик, прагматизм ва яхши қўшничилик:
Тошкент сув дипломатияси: миллий ислоҳотлардан Марказий Осиёдаги минтақавий синергия томон Проактивлик, прагматизм ва яхши қўшничилик:
Ўзбекистоннинг трансчегаравий сув ҳамкорлигига ёндашувлари
Жорий йилнинг 22 апрел куни Остонада минтақанинг нуфузли ташкилотларидан бири бўлган Оролни қутқариш халқаро жамғармасининг навбатдаги саммити бўлиб ўтади. Таъсис этувчи давлатлар раҳбарларининг бўлажак учрашуви алоҳида аҳамиятга эга, чунки у президентликка ўтишни белгилайди. 2027-2029 йилларда Ўзбекистон фондида.
Мамлакатимиз учун бу 1997-1999 ва 2013-2016 йиллардаги етакчилик давридан кейин тарихдаги учинчи мандат бўлади. Эслатиб ўтамиз, Тошкент ИФАС яратилишининг бошида бўлган, аммо ўн йилдан кейин бу ролга қайтиш тубдан янги шароитларда содир бўлади.
Бугунги кунда Ўзбекистон нафақат таъсирчан тажрибага, балки халқаро миқёсда эътироф этилган амалга оширилаётган ташаббусларнинг мустаҳкам портфелига ҳам эга. Барқарор ривожланиш учун Ўзбекистон сув хўжалиги секторини ўзгартириш Жадал иқтисодий ўсиш, демографик босим ва жадал урбанизация туфайли кучайиб бораётган иқлим муаммоларига жавобан Ўзбекистон сув ресурсларини бошқариш тизимини тубдан ислоҳ қилиб, уни давлат сиёсатининг устувор йўналишига айлантирди.
Вазиятнинг мураккаблиги объектив маълумотлар билан тасдиқланган. Сўнгги 15 йил ичида республикада аҳоли жон бошига сув таъминоти икки баравар камайди – йилига 3000 дан 1400 куб метргача. Сув хўжалиги вазирлигининг маълумотларига кўра, фойдаланиладиган сув ресурсларининг йиллик ҳажми 51-53 миллиард кубометргача камайди, бу 21 йилга нисбатан 1991 фоизга паст.
Ташқи манбаларга юқори қарамлик жиддий муаммо бўлиб қолмоқда, чунки ер усти сувларининг тахминан 80% (41 миллиард кубометр) мамлакат ташқарисида шаклланган. Агар 2015 йилгача мамлакатда сув танқислиги 3 миллиард кубометрдан ошмаган бўлса, мутахассисларнинг фикрига кўра, 2030 йилга келиб дефицит 7 миллиардга, 2050 йилга келиб еса 15 миллиард куб метрга етиши мумкин. Хавфлар кўламини англаган Ўзбекистон Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида сув хўжалигини комплекс технологик модернизация қилишни амалга оширмоқда. 10 йилдан камроқ вақт ичида сув тежовчи технологиялар жорий этилган ер майдони 28 минг гектардан 2,6 миллион гектардан зиёдга кўпайиб, суғориладиган майдонларнинг 60 фоиздан ортиғини қамраб олди.
Шу билан бирга, бутун мамлакат бўйлаб каналларни бетонлаш ва лаганда тармоқларини реконструксия қилиш бўйича кенг кўламли ишлар олиб борилмоқда. 2030 йилга келиб, ушбу тизимли чора-тадбирлар йилига 15 миллиард кубометргача сувни тежаш имконини беради.
Шу билан бирга, саноатни рақамлаштириш ишлари олиб борилмоқда. Ҳозирги кунда сув кадастрини юритиш, насос стансиялари ва мелиоратив ҳолатини мониторинг қилиш учун 11 та ахборот платформаси жорий етилмоқда. Сўнгги тўрт йил ичида 100 та йирик сув иншоотларини бошқариш автоматлаштирилди, 13000 та сув олиш пунктларида ақлли сув тизими жорий этилди ва 1700 дан ортиқ насос станциялари онлайн кузатув мосламалари билан жиҳозланган.
Шу билан бирга, иқтисодий модел мослаштирилмоқда. Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар марказининг маълумотларига кўра, қишлоқ хўжалигининг ЯИМ таркибидаги улуши 32 йилда 2017% дан 19 йилга келиб 2024% гача барқарор равишда камайди. Шуниси эътиборга лойиқки, ушбу жамғарма қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳажми 17 фоизга ошди, бу ресурслардан янада оқилона ва самарали фойдаланишга ўтишни тасдиқлайди.
Минтақавий синергия ва сув дипломатияси Шу билан бирга, Ўзбекистон сув билан ҳамкорликнинг ташқи йўналиши бўйича салмоқли натижаларга еришди. Тошкент томонидан ИФАС доирасида илгари сурилган ташаббусларнинг аксарияти минтақа давлатларининг саъй-ҳаракатларини бирлаштириш ва халқаро ҳамкорларнинг фаол қўллаб-қувватлаши туфайли амалга оширилди.
Оролбўйи минтақасини кенг кўламли экологик реабилитация қилиш ушбу ишнинг асосий йўналиши бўлди. Қуриган денгиз туби ва Амударё делтасида, жумладан, Судоче, Хўжакул-Қоражар, Майпост-Домалак, Междуреченское сув омборларида, шунингдек, Муинак, Рйбачй ва Жйлтйрбас кўрфазларида маҳаллий сув омборлари тармоғи яратилди. Бундан ташқари, улкан ўрмон мелиоратив тадбирлар олиб борилмоқда. Бугунги кунда яшил майдонлар тахминан 2 миллион гектарни эгаллайди.
Кейинги икки йил ичида яна 400 000 гектар майдонда ҳимоя камарларини яратиш режалаштирилган. Оролбўйида умумий майдони 4,6 миллион гектарга этган табиат боғлари тармоғининг кенгайиши нафақат заҳарли чангнинг чиқарилишини камайтириш, балки маҳаллий ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг тикланиши учун шароит яратиш имконини берди.
Ушбу саъй-ҳаракатларнинг халқаро эътирофи 2019 йилда Нукусда бўлиб ўтган конференцияда мустаҳкамланди, унда Оролбўйи минтақасининг "экологик инновациялар ва технологиялар зонаси" мақоми муҳокама қилинди. Президент Шавкат Мирзиёев томонидан БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессияси (2017) ва ИФАС саммити (2018) да илгари сурилган ташаббус 2021 йилда бош Ассамблея тегишли резолюцияни бир овоздан маъқуллаганида глобал қўллаб-қувватланди. 2018 йилда БМТ шафелигида Оролбўйи минтақаси учун инсон хавфсизлиги бўйича кўп ҳамкорли Траст фондининг ишга туширилиши сиёсий ташаббусларга муҳим қўшимча бўлди.
Ўзбекистон таклифи билан ташкил этилган жамғарма донор ресурсларини бирлаштириш ва минтақанинг долзарб ижтимоий-иқтисодий ва экологик муаммоларини ҳал этиш учун халқаро ҳамжамиятни мувофиқлаштиришнинг самарали механизми вазифасини бажаради. Ўзбекистон молиявий ва гуманитар ёрдамнинг бундай воситаларини ишлаб чиқиш билан бир қаторда, ИФАСНИ Марказий Осиё барқарорлигини таъминлашда ўзига хос рол ўйнайдиган "сув ва атроф-муҳит соҳасидаги минтақавий ҳамкорликнинг енг муҳим платформаси" деб ҳисоблайди.
Айнан ушбу платформани сифат жиҳатидан мустаҳкамлаш орқали Тошкент бутун минтақанинг консолидацияланган манфаатларини жаҳон миқёсида янада илгари суриш ниятида. Ўзбекистон кўп томонлама ҳамкорлик форматларини ривожлантириб, дипломатик соҳада ҳам сифатли ютуқларга еришди.
Яхши қўшничилик ва фаоллик тамойилларига содиқлик Амударё ва Сирдарё ресурсларини биргаликда бошқариш бўйича конструктив мулоқот ўрнатиш имконини берди. Ўзбекистон, Қозоғистон ва Тожикистон ўртасида Баҳри Тожик сув омборини експлуатация қилиш тўғрисидаги келишувлар, шунингдек, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистоннинг Токтогул сув омбори ва Қамбарата-1 Геси қурилиши лойиҳаси тўғрисидаги қарорлари ана шундай синергияга мисол бўла олади. Сув танқислигининг ортиб бораётганини ҳисобга олсак, узоқ муддатли режалаштиришга ўтиш бу ишнинг мантиқий давоми бўлиб туюлади. Шу муносабат билан, Ўзбекистон Президенти Давлат раҳбарларининг еттинчи маслаҳат учрашувида 2026-2036 йилларда Марказий Осиёда сувдан оқилона фойдаланиш бўйича амалий ҳаракатлар ўн йиллиги деб эълон қилишни таклиф қилди.
Малакали кадрларсиз самарали бошқариш мумкин емаслигини англаган Тошкент, шунингдек, НИУ ТИИИМШ базасида сув хўжалиги соҳасида минтақавий ваколат марказини ташкил етиш ниятида. Афғонистон билан мулоқот ўрнатиш минтақавий сув ҳамкорлигининг муҳим йўналиши бўлиб қолмоқда.
Ўзбекистон Кобулни манфаатлар мувозанатига асосланган минтақавий шерикликка босқичма-босқич жалб қилишни қўллаб-қувватлайди. Амалий қадам сифатида Тошкент трансчегаравий артерияларни биргаликда мониторинг қилиш, гидрометеорологик маълумотларни тезкор алмашиш ва доимий эксперт платформаларини яратишни таклиф қилмоқда.
Ушбу чора-тадбирлар минтақада сувни адолатли ва оқилона бошқариш учун асос яратишга қаратилган. Умуман олганда, кенг кўламли ички ислоҳотлар ва фаол ташқи сиёсат Ўзбекистоннинг бўлажак ХҲТГА раислиги учун мустаҳкам замин яратди.
2027-2029 йилларда ўз ваколати давомида Республика Фонднинг меъёрий ва институционал асосларини ҳар томонлама янгилашга эътибор қаратмоқчи. Шу билан бирга, ижтимоий-иқтисодий вазиятни янада яхшилаш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш тадбирларини амалга ошириш мақсадида атроф-муҳитни муҳофаза қилишни кучайтириш ва минтақада сув таъминотини оширишнинг самарали усулларини топиш ишлари давом еттирилади. Тошкентнинг саъй-ҳаракатлари, шунингдек, сув ва екологик ҳамкорликни бутун Марказий Осиёда барқарор ривожланиш ва узоқ муддатли барқарорлик ҳайдовчисига айлантириш учун ИФАСнинг халқаро обрўсини мустаҳкамлашга қаратилган бўлади.
Лобар Умарова
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти Бош илмий ходими
