Орол денгизининг қуриган тубида янги экотизим пайдо бўлди
Орол денгизининг қуриган тубида янги экотизим пайдо бўлди
Йигирманчи асрнинг бошларида Орол денгизи Марказий Осиёдаги енг катта кўл ҳисобланган. Ушбу асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб денгизнинг қуриши натижасида унинг тубида янги чўл екотизими-Аралқум чўли пайдо бўлди. Бу ҳудуд ҳозирда Марказий Осиёдаги енг йирик антропоген чўл екотизимларидан бири ҳисобланади. Денгиз сатҳининг пасайиши натижасида 60 минг км2 дан ортиқ ботқоқ ерлар қуруқликка айланди. Бу ҳудудда юз берган екологик ўзгаришлар нафақат иқлим ва тупроқ таркибига, балки биологик хилма-хилликка ҳам сезиларли таъсир кўрсатди. Натижада ботқоқли екотизимларга мослашган турлар ассортименти кескин камайди.
Шу билан бирга, Устюрт платоси ва Қизилқум чўли ўртасида шаклланган Оролқум чўли ўзига хос ва бетакрор чўл екотизими сифатида қушлар жамоаларининг янги таркибини шакллантиришга сабаб бўлди. Шу муносабат билан қуриган денгиз тубида ҳосил бўлган чўл екотизимининг ҳолатини, унинг авифаунасини, турларнинг ушбу екотизим биотоплари бўйлаб тарқалишини ва уларнинг мослашиш механизмларини илмий ўрганиш долзарб аҳамиятга эга.
Ҳозирги кунда Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Зоология институтида Но амалий лойиҳаси доирасида илмий изланишлар олиб борилмоқда. АЛ-9424104883-Р1 "Аралкум авифаунасининг ҳозирги ҳолати, турларнинг екологик ўзгаришларга мослашиши ва сақлаш чоралари."Ушбу лойиҳа 94-тур доирасида Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳузуридаги инновацион ривожланиш агентлиги томонидан еълон қилинган танлов талабларига жавоб берадиган деб тан олинди ва 2025 йилнинг иккинчи ярмидан бошлаб илмий Молия ва инновацияларни қўллаб-қувватлаш жамғармаси томонидан молиялаштирилди. Лойиҳанинг мақсади Аралкум чўлининг авифаунаси учун муҳим бўлган асосий ҳудудлар ва биотопларни аниқлаш, шунингдек турларнинг хилма-хиллиги, атроф-муҳит ўзгаришига мослашиши, биологик хусусиятлари ва турларнинг тарқалишини ўрганишдир. Ушбу ариза лойиҳасининг календар режасига мувофиқ, 2025 йил октябр-ноябр ойларида Қорақалпоғистон Республикаси Мўйноқ туманидаги Оролқумга хизмат safari амалга оширилди. Орнитологик тадқиқотлар ArcGIS дастури ёрдамида 10 ва 10 км ўлчамдаги ҳужайраларга бўлинган жойларда амалга оширилди (Фиг. 3). Ҳаммаси бўлиб 68 ҳужайрада маршрут ва нуқта кузатувлари ўтказилди. Улардан 56 та сайт пиёдалар йўналишлари учун кузатилди, уларнинг умумий узунлиги 140 км эди. Қолган 12 ҳужайрада нуқта кузатувлари ўтказилди.
Ҳудудни ўрганишга уяли ёндашув қушларнинг биотопларда тарқалиш қонуниятларини аниқлаш, уларнинг ландшафтнинг айрим элементларига боғлиқлигини аниқлаш учун муҳимдир.
Бугунги кунга қадар олиб борилган илмий тадқиқотлар натижасида қуриган денгиз тубида ҳосил бўлган чўл экотизимига қуйидаги биотоплар кириши аниқланди: Тузли чўллар тузларнинг юқори консентрацияси билан ажралиб туради, бу ерда асосан ҳалофитик ўсимликларнинг алоҳида турлари ўсади. Қумли чўллар—бу шамол таъсирида ҳосил бўлган қумтепалар, ярим собит ва лангар қумлар, уларда ефемера, кўп йиллик ўтлар, ярим буталар ва буталар учрайди. Тошли ва шағалли чўллар Аралкум чўлининг Марказий қисмидаги қадимий оролларни ва уларга туташ ҳудудларни қамраб олади. Лой чўллар Аралкум чўлининг ғарбий ва жануби-ғарбий қисмларида очиқ текисликлардир. Тоғлар ва чинкларга аралкум чўлининг ғарбий ва Шимолий қисмларида қадимий қирғоқ деворлари ва қўшни тепаликлар киради.
Бундан ташқари, ушбу ҳудуднинг шимоли-ғарбий қисмида Орол денгизининг қолган қисми табиий сув омбори шаклида сақланиб қолган, шунингдек Жанубий вилоятларда дренаж ва коллектор сувлари натижасида ҳосил бўлган бир қатор сунъий сув омборлари мавжуд бўлиб, улар гидрофил учун ботқоқли ерларнинг биотоплари сифатида муҳим рол ўйнайди қушлар. Дала тадқиқотлари давомида 91 турдаги биотопларда 12 та буюртма ва 26 оилага мансуб 6 қуш турларининг кузги хилма-хиллиги, тарқалиши ва кўплиги тўғрисида маълумотлар тўпланди. Рўйхатга олинган қушларнинг 13 тури — Cygnus olor, Cygnus cygnus, Phoenicopterus roseus, Falco cherrug, Haliaeetus albicilla, Aegypius monachus, Circus macrourus, Aquila nipalensis, Aquila heliaca, Aquila chrysaetos, Chlamydotis macqueenii, Limosa limosa и Glareola nordmanni Ўзбекистон Республикаси қизил китобига киритилган. Бундан ташқари, 9 тур халқаро Табиатни муҳофаза қилиш Иттифоқининг қизил рўйхатига, 17 тур йўқолиб бораётган ёввойи Fauna ва Flora турларининг халқаро савдоси тўғрисидаги Конвенцияга, 28 тур еса ёввойи ҳайвонларнинг миграция турларини сақлаш тўғрисидаги Конвенцияга киритилган.
Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, Аралқум чўлининг авифаунаси энг кўп бўлган ҳудудлар чинксга параллел ва Устюрт платосининг Шарқий қисмига туташ қумли чўл биотоплари билан чегараланган. Ушбу биотоп чўл ва дашт екотизимлари чегарасида шаклланган ва турли хил ўсимлик қоплами, шунингдек, турли экологик гуруҳларга мансуб қушлар учун қулай яшаш шароитлари билан ажралиб туради. Шунингдек, кузги даврда тепаликлар ва чинклар кўплаб турлар учун қулай яшаш жойлари сифатида алоҳида аҳамиятга эга эканлиги аниқланди.
Тошли ва шағалли чўлларда, шунингдек, қолган қумли чўлларда қурғоқчил шароитда яшаш учун жуда ихтисослашган турларнинг мавжудлиги қайд этилган, шўр ботқоқ ва лой чўлларда эса турларнинг хилма-хиллиги минимал даражада.
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, сув қушлари учун табиий кўл ҳолатида сақланиб қолган Орол денгизи қолдиқларининг қиймати нисбатан паст, аксинча, Жанубий вилоятлардаги сунъий сув омборлари гидрофил қушлар учун муҳим ботқоқли яшаш жойи бўлиб хизмат қилади. Орол денгизининг қуриган тубида шаклланган Оролқум чўли қисқа тарихий даврда ўзига хос янги чўл экотизими сифатида пайдо бўлди. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бу соҳада қушларнинг тарқалиши ва хилма-хиллигига бевосита таъсир кўрсатадиган турли хил биотоплар шаклланган. Авифаунанинг энг хилма-хиллиги қумли чўл биотопларида кузатилган, шўр ва лойли жойларда эса бу кўрсаткич паст бўлган.
Тадқиқот натижалари Аралкум ҳудудида қушларнинг асосий яшаш жойларини аниқлаш ва уларни ҳимоя қилиш чораларини ишлаб чиқиш учун муҳим илмий асос бўлиб хизмат қилади.
Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Зоология институти
