Ўзбекистон-Туркия: ҳар томонлама стратегик шериклик истиқболлари

Ўзбекистон-Туркия: ҳар томонлама стратегик шериклик истиқболлари

Сўнгги йилларда Ўзбекистон ва ТХК ўртасидаги муносабатларда "комплекс стратегик шериклик" формуласи шунчаки дипломатик таъриф бўлиб қолмади ва икки томонлама ҳамкорликнинг долзарб моҳиятини тобора кўпроқ акс еттирмоқда. Сиёсий мулоқот, иқтисодий ҳамкорлик, гуманитар алоқалар ва transport алоқалари тизимли Ўзбекистон-Туркия муносабатларининг барқарор устунларини ташкил етади. Икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорликнинг бугунги ҳолати таҳлили Тошкент ва Анқара ҳар томонлама стратегик шериклик учун институционал архитектурани муваффақиятли яратганини тасдиқлайди. Икки давлат президентлари ҳамраиси бўлган Олий даражадаги стратегик ҳамкорлик Кенгаши икки томонлама ҳамкорликнинг асосий механизми бўлиб, унинг тўртинчи йиғилиши 2026 йилга мўлжалланган. Ушбу формат тизимли сиёсий мулоқотни ва кенг доирадаги биргаликдаги саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштиришни таъминлайди. Президентлар Шавкат Мирзиёев ва Ражаб Тоййиб Ердо ъ збекистоннинг халқаро тадбирлар доирасида мунтазам telefon орқали мулоқотлар ва учрашувлар орқали олиб борилаётган фаол ва ишончли мулоқоти ушбу институционал тизимнинг самарали фаолият юритишида муҳим омил бўлмоқда. Бундай динамика стратегик ҳамкорликка шахсий аҳамият беради ва ҳар икки мамлакат ҳукуматлари, корхоналари ва експерт жамоалари даражасида амалий ҳамкорликни чуқурлаштириш учун қулай муҳит яратади. Ўзбекистон-Туркия муносабатлари туркий давлатлар ташкилоти (ОЦ) доирасидаги ҳамкорлик орқали қўшимча миқёсга ега бўлмоқда. Тошкент ва Анқаранинг ушбу ташкилот фаолиятидаги иштироки икки томонлама ташаббусларни янада кенг минтақавий даражага кўтариш ва туркий дунёнинг бошқа давлатлари билан синергия топиш имконини беради. ОЦ саммитлари, шу жумладан 2025 йилда бўлиб ўтган саммитлар иштирокчиларнинг иқтисодиёт ва транспортдан маданият ва рақамли ривожланишга ҳамкорлик қилиш учун амалий мазмун беришга содиқлигини намойиш етди. Бу Ўзбекистон ва ТХК учун қўшма лойиҳаларни илгари суриш, минтақавий кун тартибига ёндашувларни уйғунлаштириш ва геосиёсий маконда ўз позицияларини мустаҳкамлаш учун имконият яратади. Ўзбекистон-Туркия ҳамкорлиги муҳим минтақавий ва халқаро аҳамиятга ега. 4 йил январ ойида "4+2026" форматидаги учрашув давомида томонлар минтақавий ва халқаро муаммоларни, шу жумладан Афғонистон, Ғазо, Украина ва Суриядаги вазиятларни муҳокама қилдилар. Бу икки давлатнинг халқаро кун тартибининг асосий масалалари бўйича ўз позицияларини мувофиқлаштириш ниятини намойиш етади. Ўзбекистон-Туркия ҳамкорлигининг сиёсий англашуви ва институционал мустаҳкамланиши фонида икки томонлама муносабатларнинг иқтисодий таркибий қисми алоҳида аҳамият касб етиб, уларни янада ривожлантиришнинг асосий омили бўлмоқда. Ўзбекистон ва ТХК ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик сўнгги йилларда изчил ривожланиб бораётганини кўрсатди. Икки томонлама товар айирбошлаш ҳажмини ўрта муддатли истиқболда 5 миллиард Ақш долларига, узоқ муддатли истиқболда еса 10 миллиард долларга етказиш долзарблигича қолмоқда ва бу икки томонлама алоқалар салоҳиятидан далолат беради. 2025 йилда савдо ҳажми 3 миллиард Ақш долларидан ошди, бу саккиз йил олдинги кўрсаткичларга нисбатан сезиларли ўсишни кўрсатмоқда. Иқтисодий ҳамкорликнинг тузилиши айниқса диққатга сазовордир. Ўзаро муносабатлар нафақат савдони, балки барқарор инвестиция мавжудлигини шакллантиришни ҳам ўз ичига олади. 2025 йил якунларига кўра, мамлакатда Туркия капитали иштирокидаги 2100 дан ортиқ корхона фаолият юритиб, Ўзбекистонда барқарор турк бизнес екотизими яратилганидан далолат беради ва Ўзбекистоннинг хорижий ҳамкорлари орасида енг юқори кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. ТХК томонидан тўғридан–тўғри инвестициялар динамикаси ушбу ҳамкорлик соҳаси изчил мустаҳкамланиб бораётганини яққол тасдиқлайди: Ўзбекистонга 2,2 миллиард Ақш доллари 2024 йилда, 2,9 миллиард Ақш доллари еса 2025 йил январ-октябр ойларида инвестиция киритилди. Томонлар иқтисодий ҳамкорликни кенгайтириш бўйича тизимли ишлар олиб бормоқда. Хусусан, 4 йил 21 январда бўлиб ўтган Қўшма стратегик режалаштириш гуруҳининг 2026-йиғилишида Қўшма иқтисодий комиссия (ЖЕC) 8-йиғилишининг ҳаракатлар режасини амалга оширишда ютуқлар қайд етилди. Ўзбекистон ва ТХК ўртасидаги амалий савдо-иқтисодий ҳамкорликни ривожлантиришнинг самарали механизми сифатида Екнинг муҳим роли қайд етилди. Ўзбекистон учун Т. D. билан ҳамкорлик муҳим аҳамиятга ега, чунки Туркия корхоналари нафақат капитал, балки бошқарув тажрибаси, технологиялари ва ишлаб чиқариш маданиятини ҳам олиб келади. Ўзбекистон бозори 38 миллиондан ортиқ аҳолига ега ва ички талаб ортиб бораётган жадал ривожланаётган иқтисодиёт сифатида жозибадор. Шу маънода, ўзаро таъсир тобора ўзаро бир-бирини тўлдириш характерини олади. 2025 йилнинг диққатга сазовор тенденцияларидан бири бу икки мамлакат ўртасида, биринчи навбатда авиация соҳасида transport алоқасини ривожлантириш еди. Ҳафталик рейслар сони 97 тага етди, йўналишлар 8 та йўналишга кенгайтирилди. Тошкент, Самарқанд, Наманган, Андижон, Анқара, Istanbul ва Izmir ўртасида тўғридан-тўғри рейслар географияси ва частотасининг кенгайиши бизнес ҳаракатчанлиги, сайёҳлик оқими ва гуманитар алоқаларнинг ўсишига ёрдам беради. Миллий ва хусусий ташувчилар томонидан янги йўналишларнинг ишга туширилиши янада яқинлашиш йўлидаги муҳим амалий қадам бўлди. Парвозлар сонининг кўпайиши нафақат йўловчиларга қулайлик, балки кенгроқ иқтисодий самараларни ҳам беради. Бу тадбиркорлар ўртасидаги алоқаларни осонлаштиради, кўргазма ва музокараларда иштирок етишни соддалаштиради ва қўшма лойиҳаларни янада қулайроқ қилади. Бу, шунингдек, савдо-иқтисодий алоқаларни янада мустаҳкамлаши мумкин бўлган ҳаво юкларини ташишни ривожлантириш учун зарур шарт-шароитларни яратади. Енергетика соҳасидаги ҳамкорлик ҳам ижобий динамикани намойиш етади. Туркия компаниялари Ўзбекистоннинг енергетика инфратузилмасини, жумладан, қайта тикланадиган енергия манбаларини ривожлантириш лойиҳаларини модернизация қилишда фаол иштирок етмоқда. Икки томонлама муносабатларни ривожлантиришда маданий-гуманитар ҳамкорликнинг алоҳида ролига алоҳида еътибор қаратиш лозим. Умумий тарихий, маданий ва лингвистик илдизлар таълим, фан, маданият ва туризм соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтириш учун қулай асос яратади. Ўзбекистонда Туркиянинг етакчи университетларининг филиаллари фаолият кўрсатмоқда, қўшма таълим дастурлари амалга оширилмоқда, талабалар ва ўқитувчилар алмашинуви амалга оширилмоқда. Икки мамлакат ўртасидаги сайёҳлик алмашинуви барқарор ўсишни кўрсатмоқда. 2025-йил якунларига кўра, Ўзбекистонга ташриф буюрган сайёҳлар сони бўйича биринчи беш мамлакат қаторига Т-Рркие кирди. Ўз навбатида, Ўзбекистон фуқаролари учун енг машҳур сайёҳлик йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда. Туризм алоқаларини ривожлантириш маданиятлараро мулоқот ва халқлараро дипломатияни мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда. Бу рақамлар нафақат Туркия туризм бозорининг жозибадорлигини, балки аҳоли ҳаракатчанлигининг умумий кенгайишини ҳам акс еттиради. Узоқ муддатли истиқболда айнан маданий-гуманитар алоқалар икки томонлама шерикликнинг мустаҳкам ижтимоий асосини ташкил етади. 2025 йилги динамикани таҳлил қилиш Ўзбекистон-Туркия ҳамкорлигини янада чуқурлаштириш учун муҳим бўлиши мумкин бўлган бир қанча йўналишларни аниқлаш имконини беради: Биринчидан, саноат кооперациясини ривожлантириш. Мавжуд қўшма корхоналар тармоғи нафақат ички бозорга, балки учинчи мамлакатларга експортга йўналтирилган янада мураккаб лойиҳалар учун асос бўлиши мумкин. Бундай ёндашув иккала иқтисодиётнинг стратегик мақсадларига мос келади. Иккинчидан, transport, логистика ва инфратузилма. Ҳаво алоқасини кенгайтириш муҳим қадамдир, аммо бу соҳадаги ҳамкорлик салоҳияти сезиларли даражада кенгроқ бўлиб, multimodal transport, омбор инфратузилмаси ва рақамли савдо ечимларини ривожлантиришни ўз ичига олади. Учинчидан, хизматлар ва инсон капитали. T. D. ркие туризм, тиббиёт, қурилиш ва таълим соҳасида катта тажрибага ега. Ўзбекистон учун ушбу соҳалардаги ҳамкорлик нафақат тажриба орттириш, балки минтақавий бозорларга биргаликда чиқиш имкониятларини ҳам очиб беради. Ўзбекистон-Туркия муносабатлари ижобий ва конструктив асосда ривожланиб, икки томонлама ҳамкорликнинг етуклиги ва барқарорлигини тасдиқламоқда. Томонлар мулоқотга тайёрлик, прагматизм ва ўзаро манфаатларни ҳисобга олиш мажбуриятини намойиш етадилар. Қўшма корхоналар сонининг кўпайиши, transport алоқаларининг кенгайиши, сайёҳлик оқимининг кўпайиши ва барқарор сиёсий мулоқот ҳамкорликни янада ривожлантириш учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Алишер Қодиров,

Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги стратегик ва минтақавий тадқиқотлар институти бўлим бошлиғи