Ўзбекистон-Туркия: савдо-сотиқдан Кенгайтирилган иқтисодий алоқагача
Ўзбекистон-Туркия: савдо-сотиқдан Кенгайтирилган иқтисодий алоқагача
Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги иқтисодий ҳамкорлик имзоланган икки томонлама битимлар ва ўрнатилган ҳукуматлараро механизмлар доирасида амалга оширилмоқда ва мунтазам олий даражадаги алоқалар қўллаб-қувватланмоқда. Бундан ташқари, Ўзбекистон ва Туркия туркий давлатлар ташкилоти доирасида ҳамкорлик қилади. 2023 йилда Туркия Республикаси Президенти расмий ташриф билан Ўзбекистонга ташриф буюрди ва унда Ўзбекистон–Туркия бизнес-форуми бўлиб ўтди. Ташриф натижасида иқтисодиётнинг асосий тармоқларини қамраб олган, умумий қиймати 10 миллиард долл. атрофида бўлган ҳукуматлараро ва тижорат шартномаларининг катта тўплами имзоланди. Ўзбекистон Республикаси Президенти 2024-йил июн ойида Туркияда расмий ташриф билан бўлди. Ташриф давомида Олий даражадаги стратегик ҳамкорлик Кенгашининг йиғилиши бўлиб ўтди, натижада савдо-иқтисодий ва сармоявий ҳамкорликни янада кенгайтиришга қаратилган муҳим битимлар, протоколлар ва йўл хариталари имзоланди. Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги ўзаро савдо енг мақбул миллат режими остида фаолият юритиб, имтиёзли савдо битими ҳам имзоланди. Туркия Ўзбекистоннинг етакчи савдо-иқтисодий шерикларидан бири бўлиб, умумий товар айланмаси ва импорт ҳажми бўйича 4-ўринни, экспорт ҳажми бўйича 5-ўринни эгаллайди. 2025 йилда Туркиянинг Ўзбекистон ташқи савдо айланмасидаги улуши 3,7 фоизни, шу жумладан експортнинг 3,4 фоизини ва импортнинг 4,0 фоизини ташкил етди.
Икки томонлама савдо динамикаси
2017-2025 даврида икки мамлакат ўртасидаги икки томонлама савдо 1.9 marta ошди ва 3.0 охирига келиб $2025 бн га етди. Туркияга експорт 1,3 баробарга $1,1 бн га ўсди, Туркиядан import еса 2,8 баробарга $1,9 бн га ошди. Шу билан бирга, Туркия импортининг йиллик ўсиш суръатлари експорт ўсиш суръатларидан ошиб кетди, натижада савдо дефицити 751,6 млн. Ўзбекистоннинг 2025 йилда Туркияга експорти қуйидаги тоифаларни ташкил етди: саноат товарлари (мис маҳсулотлари, ип ва бошқалар).$511.4 мн (45%) миқдорида; ҳар хил ишлаб мақолалар (асосан қимматбаҳо металл маҳсулотлари) да $152.3 мн (13.4%); кимёвий маҳсулотлар (полимерлар, ўғитлар, ва ҳоказо.) да $ 124.3 мн (11%); да машина ва transport ускуналари $80.1 мн (7%); озиқ-овқат маҳсулотлари (қуритилган мева ва ёнғоқ) да $ 63.0 мн (5.5%); нефт маҳсулотлари (бензин, газ нефт) да $36.6 мн (3.2%); ноозиқ-овқат да хомашё $ 18.0 мн (1.6%); шунингдек хизматлар сифатида, биринчи навбатда, transport хизматлари, да $149.9 мн (13.2%). 2025 йилда Туркиядан импортда қуйидаги тоифалар устунлик қилган: машина ва transport ускуналари $ 674,6 мн (35,7%); кимёвий маҳсулотлар $408,9 мн (21,7%); саноат маҳсулотлари $390,2 мн (20,7%); турли ишлаб чиқарилган мақолалар $136,2 мн (7,2%); озиқ-овқат да маҳсулотлар $ 94.6 мн (5.0%); нефт маҳсулотлари (соқол мойлари) да $30.2 мн (1.6%); ноозиқ-овқат хомашё да $30.1 мн (1.6%); ва хизматлар $117.4 мн (6.2%).
Инвестициявий Ҳамкорлик
Икки мамлакат инвестицияларни рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоя қилиш тўғрисида битим имзолади. 1 йил 2026 январ ҳолатига кўра Ўзбекистонда Туркия капитали иштирокидаги 2137 та корхона фаолият кўрсатмоқда, бу еса хорижий инвестициялар иштирокидаги барча фаол корхоналарнинг 11,8 фоизини ташкил етади. Улардан 496 таси қўшма корхоналар ва 1641 таси тўлиқ турк инвесторларига тегишли. 2017-2025 йиллар мобайнида Туркиядан Ўзбекистон иқтисодиётига жами тўғридан-тўғри инвестициялар ва кредитлар $9.0 mlrd.ni ташкил етди, шу жумладан $2.6 млрд. фақат 2025 йилда жалб қилинган. Туркия пойтахти Ўзбекистонда, биринчи навбатда, енергетика, ишлаб чиқариш, қишлоқ хўжалиги ва қурилиш каби устувор соҳаларда ўз иштирокини кенгайтиришда давом етмоқда. Хусусан, енергетика соҳасига инвестициялар Туркиянинг Cенгиз Енержи компанияси томонидан Тошкент вилоятида 240 Мвт иссиқлик електр стансияси ва Сирдарё вилоятида шунга ўхшаш 220 Мвт иссиқлик електр стансияси қурилиши билан боғлиқ.
Иқтисодий ҳамкорликнинг истиқболли йўналишлари Туркиянинг импорт тузилмасини таҳлил қилиш
Ўзбекистоннинг Туркияга экспортини, хусусан, Ўзбекистон жаҳон бозорларига етказиб берадиган маҳсулот тоифаларини кўпайтириш имкониятларини кўрсатади. Бу полимерлар ($2.8 бн миқдорида Туркиянинг import), мис сим ($1.4 бн), ўғитлар ($1.1 бн), дуккакли ($1.0 бн), рух ($857 мн), мис қувурлар ($360 мн), тўқимачилик маҳсулотлари, айниқса Т-кўйлак ва ундерширц ўз ичига олади ($373 мн), трикотаж матолар ($158 мн) ва бошқа ишлаб чиқарилган маҳсулотлар. Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантиришнинг истиқболли йўналишлари қаторига ишлаб чиқариш тармоқлари, хусусан, тўқимачилик, електротехника ва машинасозлик – кимё саноати, қишлоқ хўжалиги, соғлиқни сақлаш, таълим, шунингдек, маданий меросни асраб – авайлаш ва тарғиб қилишга қаратилган лойиҳалар киради. Шунингдек, қўшма инфратузилма лойиҳалари, жумладан, сув тозалаш иншоотларини қуриш истиқболлари мавжуд. Қишлоқ хўжалигида маҳаллий писта навларини танлаш ва етиштириш, писта етиштиришни ривожлантиришга алоҳида еътибор қаратилмоқда. Култивация техникаси ва мослашувига йўналтирилган қўшма илмий лойиҳаларни амалга ошириш бўйича келишувларга еришилди. Таълим соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтиришга, жумладан, туркиялик ўқитувчилар ва ихтисослашган мутахассисларни Ўзбекистондаги таълим ташаббусларига жалб қилиш, тажриба алмашиш ва инсон капиталини ривожлантиришга катта еътибор қаратилмоқда. Шу билан бирга, соғлиқни сақлашнинг бирламчи тизимини ривожлантириш, тиббий суғурта тизимларини жорий етиш, секторни рақамлаштириш, хизмат кўрсатиш сифатини ошириш ва фармацевтика саноатини модернизация қилишга қаратилган соғлиқни сақлаш соҳасидаги ҳамкорлик йўналишлари муҳокама қилинмоқда. Туризм ҳамкорликнинг алоҳида ва истиқболли йўналиши сифатида белгиланди. Ҳозирги кунда Ўзбекистонда туркиялик шериклар иштирокида 12 та меҳмонхона, шунингдек, 100 дан ортиқ қўшма ресторанлар фаолият юритмоқда, бу еса турк бизнесининг мамлакат туризм соҳасига доимий қизиқишини акс еттиради. 2025-2026 йилларда турк сармоядорлари кўмагида Бухоро, Самарқанд, Жиззах, Фарғона ва Тошкент вилоятларида умумий қиймати 11 млн dollar бўлган 167,9 меҳмонхона лойиҳаси режалаштирилган. ТраенTransport алоқаси ҳам сезиларли даражада кенгаймоқда. Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги ҳафталик рейслар сони 62 йилда 2023 йилдан 106 тага кўпайиб, ўзаро туристик оқимларнинг ўсиши ва саёҳат йўналишларининг кенгайиши учун қўшимча шароитлар яратмоқда. Туризмдаги асосий ташаббус ҳар бир мамлакатга камида бир million сайёҳни жалб қилишга қаратилган" Million + Million " дастуридир. Дастурда Ўзбекистон ва Туркия ўртасида парвозлар частотасини янада ошириш ва сайёҳлик йўналишларини кенгайтириш кўзда тутилган.
Хулоса
Сўнгги йилларда икки томонлама савдо ҳажми, инвестициялар ҳажми, Туркия капитали иштирокидаги корхоналар сони ва иқтисодий ҳамкорликнинг кенглиги барқарор ўсиб бормоқда. Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг Туркияга експортида ҳанузгача Туркиянинг саноат тармоқларида ишлатиладиган хом ашё ва оралиқ маҳсулотлар устунлик қилмоқда. Шу аснода келгуси йиллардаги асосий вазифа "хом ашё–тайёр маҳсулотлар" савдо моделидан юқори қўшимча қийматга ега қўшма ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришга ўтишдир. Шу нуқтаи назардан, Туркия Ўзбекистон учун нафақат унинг асосий савдо шерикларидан бири, балки Ўзбекистон саноатини ривожлантириш ва global қиймат занжирларида иштирокини кенгайтиришга ҳисса қўшиши мумкин. Едвард Романов Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази
