Ўзбекистоннинг инклюзив бурилишлари: ҳар бир Маҳалла даражасидаги ечимлар
Ўзбекистоннинг инклюзив бурилишлари: ҳар бир Маҳалла даражасидаги ечимлар
23 январ куни Ўзбекистон Республикаси Президенти раислигида 2026 йилда камбағалликни қисқартириш ва аҳоли бандлигини таъминлашнинг асосий вазифаларига бағишланган видеоконференсия йиғилиши бўлиб ўтди. Учрашув мазмун жиҳатидан ҳам, масалалар доираси жиҳатидан ҳам мамлакат ижтимоий сиёсати еволюциясида бурилиш ясади.
Янги моделга ўтишнинг долзарблиги Ислоҳотлар натижалари ижтимоий сиёсатнинг кейинги босқичига ўтишни кўрсатмоқда. Биринчи marta камбағалликни қисқартириш алоҳида маҳаллалар даражасидаги натижаларга бевосита боғлиқ. Ушбу силжиш еришилган ижтимоий-иқтисодий натижаларнинг натижасидир. 2025 йил охирига келиб, миллий иқтисодиёт 7,7% га ўсди, бу 6,5% прогноз даражасидан анча юқори. ЯИМ $147 бн дан ошиб, жон бошига тахминан $3,900 га етди. Барча тармоқларда ўсиш суръатлари 2024 йилдагидан ошиб кетди. Хорижий инвестициялар $43 бн, експорт еса $33.8 бн ни ташкил етди. 9.8 йилда инфляция 7.3% дан 2025% гача пасайди.
Барқарор иқтисодий ўсиш ижтимоий муаммоларни ҳал етиш, қашшоқликни камайтириш ва маҳаллани ривожлантиришга йўналтирилган бюджет даромадларининг сезиларли ўсишини таъминлади. Натижада, 2025 йилда 5,4 мн одам учун даромад манбалари таъминланди ва 330 000 оила қашшоқликдан олиб ташланди. Ишсизлик 4,8% га камайди, қашшоқлик даражаси еса 5,8% га тушди. Умумий қашшоқлик кўрсаткичлари пасайиши билан унинг географияси ўзгариб бормоқда. Қашшоқлик маҳаллийлаштирилган, консентрланган ва ҳетерожен бўлиб бормоқда. Кам таъминланган уй хўжаликларининг қарийб учдан бир қисми ва ишсизларнинг бешдан бир қисми чекланган миқдордаги маҳаллаларда тўпланган, бу еса янги моделга ўтишни тақозо етади. Шу аснода ҳар бир маҳалла даражасида еришилган натижа асосий кўрсаткич ҳисобланади. Қашшоқлик ёки ишсизликнинг давом етиши чора-тадбирлар қўшимча калибрлашни талаб қилишини кўрсатади. Шунга кўра, биринчи marta миллий даражада барча ҳудудларни қашшоқлик даражаси бўйича тизимли таснифлаш ўтказилди. 20 та мезон асосида 37 та "қийин" туман ва 903 та "қийин" маҳалла аниқланди, уларда 120 000 га яқин кам таъминланган оила ва 155 000 га яқин ишсиз фуқаролар истиқомат қилади.
Шу билан бирга, қўшимча 33 та туман ва 330 та "қийин" маҳаллада ҳам "янги Ўзбекистон" қиёфасини шакллантириш ишлари бошланди. Янги ёндашувнинг ўзига хос хусусияти шундаки, "қийин" ҳудудлар таркибий ўзгариш нуқталари сифатида қаралади. Ҳар бир маҳалла ва туман учун иқтисодий, қишлоқ хўжалиги, саноат, логистика ёки хизмат кўрсатиш билан боғлиқ кучли томонларни ўз ичига олган қиёсий афзалликлар баҳоланади. Маҳаллалар учун individual ривожланиш дастурлари ишлаб чиқилмоқда. Амалиёт шуни кўрсатадики, ҳатто енг заиф ҳудудларда ҳам сув ва електр енергиясидан барқарор фойдаланиш, асосий инфратузилма ва бозорлар билан интеграцияни таъминлаш уй хўжаликлари даромадларини кўпайтириши мумкин. Жорий йилда ҳудудий мақсадли ривожланиш Президентимиз томонидан аниқ белгилаб берилган мақсадларга еришишнинг асосий воситасига айланади. Инфратузилма иқтисодий актив сифатида Янги моделда минтақавий сиёсатнинг устувор йўналишларини қайта кўриб чиқишга алоҳида еътибор қаратилган. Президентимиз таъкидлаганидек, "қийин" туман ва маҳаллаларда яшовчилар ва тадбиркорлар солиқ имтиёзларини кенгайтиришдан кўра, аввало йўллар, сув таъминоти ва електр таъминоти яхшиланишини кутмоқдалар. Ресурсларни чекланган миқдордаги муаммоли ҳудудларга жамлаш инфратузилма инвестицияларини умумий бюджет харажатларидан мақсадли ижтимоий-иқтисодий таъсир воситасига айлантиришга имкон беради. 2026 йилда минтақавий инфратузилмани ривожлантириш учун 1,6 миллиард dollar ажратилади, шундан 990 миллион доллар "қийин" туман ва маҳаллаларга йўналтирилади. Шу билан бирга, республика бюджетидан маҳаллий бюджетларга ўтказмалар икки баравар кўпаяди. Бундан ташқари, ҳар бир "қийин" туманга $4,1 mln.va ҳар бир "қийин" маҳаллага $ 165 минг. Умуман олганда, туман ҳокимликлари (туман ижроия бошқармалари) ва маҳаллий кенгашлар (маҳаллий вакиллик кенгашлари) муаммоли ҳудудларни қўллаб-қувватлаш учун қўшимча тахминан 330 мн dollar олади. Ушбу моделнинг асосий елементи "қийин" туман ва маҳаллаларни барқарор енергия билан таъминлашдир. 2026-йилда 903 та "қийин" маҳалланинг ҳар бирида 300 квт қувватга ега, жами сармояси 110 мн dollar атрофида бўлган кичик қуёш електр стансияси қурилиши кутилмоқда. Ушбу заводлар маҳаллий енергия активини яратиб, маҳаллаларга бепул ўтказилади. "Яшил" електр енергиясини ишлаб чиқариш орқали ҳар бир маҳалла йилига 33-41 минг dollar миқдорида барқарор қўшимча даромад манбаига ега бўлади. Тушум уй-жой фондини енергия тежайдиган таъмирлаш, коммунал харажатларни камайтириш ва ҳаёт сифатини яхшилаш учун сарфланади. Қуёш ўсимликлар Operation бир вақтнинг ўзида бандлик ва инфратузилма барқарорлик мақсадларини ҳал, кам таъминланган уй аъзоларини жалб қилади. Енг заиф уй хўжаликларини қўллаб-қувватлашга алоҳида еътибор қаратилади. Биринчи даражали ногиронлиги бўлган ва меҳнатга лаёқатли оила аъзолари бўлмаган 6700 оилани мақсадли баҳолаш, сўнгра енергия тежайдиган уй-жойларни янгилаш еҳтиёжларини аниқлаш ва "яшил" таъмирлашни бошлаш бўйича кўрсатма берилди. Биргаликда ушбу чора-тадбирлар ҳудудий ва енергия барқарорлиги моделини ташкил етади. Маҳаллий ҳокимият органлари фаолиятининг самарадорлиги жамоатчилик томонидан баҳоланиб, натижаларга йўналтирилган бошқарувга ўтишни кучайтиради. Маҳалланинг қиёсий афзалликлари Президентимиз 2026 йилга мўлжалланган асосий ижтимоий-иқтисодий мақсадларни аниқ белгилаб олди, жумладан, 1 мн атрофида аҳолини доимий иш билан таъминлаш, 181 000 оилани қашшоқликдан олиб ташлаш, қашшоқ маҳаллалар сонини 2,5 баробарга 3500 тага етказиш, ишсизлик даражасини 4,5 фоизга камайтириш. Ушбу мақсадларга еришиш муайян туман ва маҳаллаларнинг саноат, қишлоқ хўжалиги ва хизмат кўрсатиш соҳаларидаги қиёсий устунликларига асосланиши кутилмоқда. Ушбу ёндашув ресурсларни бандлик ва уй хўжаликлари даромадлари учун енг катта мултипликатор таъсирини яратадиган жойга жамлашга имкон беради. Президентимиз Фурқат туманини маҳалланинг жойлашуви ва ихтисослашувига қараб қиёсий устунликлардан фойдаланишга мисол қилиб келтирди. Унинг афзалликлари, биринчидан, қўшни иқтисодий фаол марказлар билан ҳамкорлик қилиш; иккинчидан, яқин атрофдаги маҳаллалар ўртасида ихтисослашувни чуқурлаштириш ва ваколатларни бирлаштириш; учинчидан, қайта ишлаш фаолиятини бошлаш орқали қўшимча қийматни ошириш. Муаммоли ҳудудларни ривожлантиришга табақалаштирилган ёндашув доирасида кейинги чора-тадбирлар белгиланди. Маҳалла ихтисослашувини чуқурлаштириш Асосий еътибор маҳалла ихтисослигини чуқурлаштиришга қаратилади, чунки чуқур ихтисослашган маҳаллаларда фаровонлик даражаси анча юқори. Амалиёт шуни кўрсатадики, бундай маҳаллаларда фаровонлик даражаси сезиларли даражада юқори, ижтимоий ёрдам олувчилар сони еса ярим баравар кўп, ҳар 7 аҳолига 10 000 kishi тўғри келади. Ҳозирги кунда 903 та" қийин " маҳалла 90 000 гектарга яқин маиший ва ижарага олинган ерларни ўз ичига олади. Ушбу ресурсни барқарор даромад манбаига айлантириш учун давлат ва маҳалла ўртасида "ижтимоий шартнома" нинг янги механизми таклиф етилди. Аҳолининг малакасини ошириш ва ердан оқилона фойдаланиш орқали уй хўжаликлари даромадларини уч-тўрт баробарга оширишга муваффақ бўлган маҳаллалар йўл, сув ва ирригация инфратузилмасини ривожлантириш учун 165 минг Ақш доллари миқдорида қўшимча маблаг ъ олади. Ушбу моделни амалга оширишни "қийин" маҳаллалардан бошлаш режалаштирилган. Чуқурроқ ихтисослашувни қўллаб-қувватлаш учун банклар жами 1,4 бн dollar кредит ажратадилар. Ишлаб чиқариш лойиҳалари учун кредитнинг 4% қопланади, лойиҳаларни қайта ишлаш учун еса компенсация 6% ни ташкил қилади. Маҳалланинг қиёсий афзалликлари 2026 йилда маҳаллаларда кичик ва ўрта бизнесни ривожлантириш учун 11,5 миллиард dollar кредит ресурслари ажратилган, бу ўтган йил 10,7 миллиард долларга тенг. Шу билан бирга, банклар олдига тадбиркорликни молиялаштиришни кучайтириш вазифаси қўйилди: ташқи манбалардан режалаштирилган 6 млрд dollar билан бир қаторда маҳалла даражасидаги лойиҳаларга йўналтирилган маблағларнинг умумий ҳажми 8 млрд долларга етиши керак. Нафақат миқёс, балки кредит ажратиш принципи ҳам ўзгармоқда. "Оилавий тадбиркорлик" дастури доирасида барча туман ва шаҳарлар бўйича ягона шартларда 17,5 фоиз ставка бўйича кредитлар берилгани ҳудудий табақаланишга йўл очмоқда. Хусусан, 37 та" қийин " туманлар учун ставка 12% гача туширилди. Ушбу қадам кредит беришни муаммоли ҳудудларни ривожлантиришни жадаллаштириш воситасига айлантиради. Бунга parallel равишда дастур чегаралари ва мақсадли йўналишлар кенгайтирилмоқда. Барча туманларда имтиёзли кредитларнинг максимал ҳажми 1,5 баравар, 2,7 минг доллардан 4,1 минг долларгача оширилади. Ушбу қарорни қўллаб-қувватлаш учун режалаштирилган $165 мн га қўшимча $297 мн қўшилади.
Умуман олганда, 2026 йилги кредит сиёсати мақсадли ривожланиш механизми, кредитни иш билан таъминлаш, даромад ва маҳаллий ўсишга бошқариладиган конвертация қилиш сифатида шаклланади. Тизим бошқарувидаги институционал ўзгаришлар Маҳаллани ривожлантириш билан боғлиқ барча бошқарув даражаларининг самарадорлигини ошириш учун бир қатор институционал ўзгаришлар ҳам кўзда тутилган. Маҳаллалардаги ишлар маъмурий-воситачилик моделидан узоқлашиб, аниқ лойиҳалар асосида тузилмоқда. Ушбу доирада ҳокимнинг ёрдамчиси лойиҳа ечимларини амалга ошириш учун масъул бўлган ҳудудий ривожланиш менежери вазифасини бажаради. Лойиҳаларни комплекс бошқаришни таъминлаш учун кўп босқичли мувофиқлаштириш жорий етилмоқда. Ҳокимларнинг ёрдамчилари томонидан таклиф етилган ташаббуслар минтақавий банкирлар билан боғланган; вилоят ҳокимининг биринчи ўринбосари тезкор назоратни таъминлайди; "ислоҳотлар штаби" идоралараро ечимларни талаб қиладиган масалаларни назорат қилади. Феврал ойидан бошлаб "қийин" маҳаллалардан бошлаб лойиҳаларни бошқариш бўйича ҳокимлар ёрдамчиларини тайёрлаш тизими ишга туширилади. Ҳар бир туман лойиҳа портфелини шакллантиради, сўнгра амалий амалга оширишга ўтади. Иш ўринлари яратиш, даромад ўсиши ва камбағалликни қисқартириш бўйича енг яхши натижаларни кўрсатган юзта "қийин" маҳалланинг ҳар бирига қўшимча 82,5 минг dollar берилади. Ушбу маҳаллалардаги ҳокимларнинг ёрдамчилари Хитой, Туркия, Жанубий Корея ва Малайзияда малака оширишлари мумкин. Шу нуқтаи назардан, маҳалла бош режаларини ишлаб чиқиш бўйича ишлар жадаллаштирилмоқда. Маҳаллий университетларнинг салоҳияти билан бир қаторда халқаро експертлар ҳам жалб қилинмоқда. Архитектура дастурлари бўйича якуний курс талабалари енг яхши лойиҳалар давлат грантлари билан қўллаб-қувватланиб, "қийин" маҳаллаларни ривожлантиришда иштирок етишлари мумкин. Умуман олганда, институционал ўзгаришлар universal ёндашувдан табақалаштирилган ҳудудий сиёсатга ўтишни расмийлаштиради. Ресурсларни қайта тақсимлаш иқтисодиётнинг тузилиши билан асосланади: саноат ишлаб чиқаришининг 62% ва хизматларнинг 57% юқори тадбиркорлик салоҳиятига ега 50 туман ва шаҳарларда тўпланган. Уларнинг бюджет даромадларининг ўсиши давлат саъй-ҳаракатларини муаммоли ҳудудларга жамлаш имкониятини яратади. Бу даромадлар динамикасидан кўриниб турибди: уч йил олдин ушбу 50 та ҳудудда маҳаллий бюджетнинг қўшимча даромадлари 72,2 мн долларни ташкил етган бўлса, жорий йилда улар 8,5 баравар, 610,5 мн долларгача ошиши кутилмоқда. Натижада, қашшоқлик ва ишсизлик ҳудудий жиҳатдан жамланган "қийин" туман ва маҳаллаларга кўпроқ еътибор қаратиш мумкин. Хулоса 2026 йилга мўлжалланган қарор ва ҳужжатлар Ўзбекистоннинг ижтимоий сиёсати анъанавий ресурсларни қайта тақсимлашдан ташқари бошқариладиган ҳудудий ривожланиш моделига қараб ҳаракат қилаётганидан далолат беради. Янги model ўзаро боғланган учта устунга асосланган. Биринчидан, "қийин" туман ва маҳаллаларда инфратузилма ресурсларининг концентрацияси, узоқ муддатли маҳаллий активларни яратиш, уй харажатларини камайтириш ва енергия барқарорлигини ошириш. Иккинчидан, моддий рағбатлантириш, кредит олиш имконияти ва қиймат занжирлари бўйича ечимлар билан қўллаб-қувватланадиган қиёсий афзалликлар ва чуқурроқ ҳудудий ихтисослашув асосида бандликни кенгайтириш. Учинчидан, бошқарувни институционал қайта калибрлаш, бу ерда лойиҳага асосланган ёндашув ва кўп даражали мувофиқлаштириш ресурсларни, жавобгарликни ва ўлчанадиган натижаларни бирлаштиради. Ҳозирги босқичнинг моҳияти шундаки, нишонга олиш "қийин" ҳудудларга йўналтирилган технологияга айланади. Қашшоқликдан чиқиш деганда маҳаллий шароит, кўникма ва инфратузилма ҳал қилувчи аҳамиятга ега бўлган шахсий уй траекторияси тушунилади. "Маҳалла еттилиги" ва ҳокимларнинг ўринбосарлари институти боғловчи бўғин бўлиб хизмат қилиб, натижаларга еришилгунга қадар мувофиқлаштириш ва фикр-мулоҳазаларни таъминлайди.
Хуршид Асадов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази директорининг ўринбосари
