Марказий Осиё ва Япония ўртасидаги стратегик шериклик янги шароитларда

Марказий Осиё ва Япония ўртасидаги стратегик шериклик янги шароитларда

19 йил 20-2025 декабр кунлари Токиода Марказий Осиё ва Япония ўртасидаги муносабатлар тарихидаги муҳим воқеа – "Марказий Осиё + Япония" форматидаги давлат раҳбарларининг биринчи саммити бўлиб ўтади. Ушбу учрашув стратегик шерикликда янги саҳифани очадиган ва минтақа ва дунёнинг етакчи иқтисодиётларидан бири ўртасидаги кўп қиррали ҳамкорликка кучли туртки берадиган муҳим босқични ташкил етади. Таъкидлаш жоизки, бўлажак саммит 20 йилда ташкил етилган "Марказий Осиё + Япония" мулоқотининг 2004 йиллигига тўғри келади. Бугунги кунда Қуёш чиқиши мамлакати CА давлатлари билан муносабатларни ҳар томонлама ва ўзаро манфаатли ривожлантиришга устувор аҳамият беради. Минтақанинг стратегик аҳамиятини еътироф етиш Япониянинг 2023 йилги "дипломатик кўк китоби" да ҳам ўз аксини топган, бу ерда Марказий Осиё ташқи сиёсатнинг енг муҳим йўналишларидан бири сифатида белгиланган. Бу ривожланиш Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Марказий Осиёда мустаҳкамланишнинг сифат жиҳатидан янги босқичини бошлаган конструктив ташқи сиёсий йўналиши билан боғлиқ. Ушбу прагматик сиёсий йўналиш нафақат минтақанинг халқаро миқёсдаги мустақил актёр ролини кучайтирди, балки минтақавий таҳдидларни зарарсизлантириш бўйича тизимли жамоавий иш учун қулай шароит яратди. Замонавий Марказий Осиё-бу хорижий инвестицияларнинг динамик оқими ва global институтлар билан фаол ҳамкорлик билан ажралиб турадиган йирик давлатлараро лойиҳаларни (савдо, transport, енергетика) амалга ошириш учун майдон. Бинобарин, биз минтақанинг геосиёсий аҳамияти бир неча бор ошиб, жаҳон кучларининг диққатини жалб қилаётганига гувоҳ бўлмоқдамиз. Ўз навбатида, Марказий Осиё давлатлари Японияни минтақавий барқарорликни мустаҳкамлаш ва барқарор иқтисодий ривожланишни таъминлашда муҳим аҳамиятга ега бўлган стратегик аҳамиятга ега шерик сифатида кўради. Бу позиция бир нечта асосий омиллар билан асосланади: Биринчидан, Марказий Осиё мамлакатлари мустақилликка еришган дастлабки кунлардан бошлаб Япония инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш ва ОЕCД, ЕТТБ, ОТБ ва CАРЕC каби халқаро ташкилотлар ва молиявий тузилмалар доирасида самарали ҳамкорлик қилиш, шунингдек, кенг кўламли инфратузилма ташаббуслари орқали уларнинг иқтисодий ривожланишини қўллаб-қувватлаб келмоқда. Япониянинг иштироки деярли барча асосий тармоқларни қамраб олди – сув таъминоти ва канализация тизимларидан аеропортлар, иссиқлик електр станциялари ва темир йўлларгача. Мактабларни реконструксия қилиш, шифохоналарни тиббий асбоб-ускуналар билан жиҳозлаш, бизнес ва қишлоқ хўжалиги соҳаларида мутахассислар тайёрлашга ҳам ёрдам кўрсатилди. Иккинчидан, Япониянинг минтақадаги сиёсатининг асосий фарқи шундаки, Tokio асоссиз сиёсий шартларни қўймасдан, тенглик, ўзаро ҳурмат ва шерикларнинг манфаатларини ҳисобга олиш тамойилларига таянади. Ушбу ёндашув Японияга "яширин ниятларсиз узоқ қўшни" сифатида ишонч муҳитини яратди, унинг иштироки ҳукмронликка интилиш сифатида емас, балки минтақанинг суверен ривожланишига кўмаклашиш учун самимий истак сифатида қабул қилинади. Учинчидан, дунёдаги етакчилардан бири ҳисобланган Япониянинг илмий ва технологик базаси ҳозирги воқеликда алоҳида аҳамиятга ега. Марказий Осиё мамлакатларида иқтисодиётни модернизация қилиш ва уни инновацион йўлга ўтказиш бўйича олиб борилаётган ислоҳотларни ҳисобга олган ҳолда, Япония тажрибаси ва технологиялари муҳим аҳамият касб етмоқда. Бу нафақат технологияларни узатишни, балки билимларни ҳар томонлама узатишни, шу жумладан кадрлар тайёрлашни, институционал муҳитни яратишни ва инновацион маданиятни шакллантиришни ҳам ўз ичига олади. Шу нуқтаи назардан, Япония Марказий Осиёда давлат институтларини модернизация қилиш, инфратузилмани ривожлантириш ва қулай ишбилармонлик муҳитини яратишга йўналтирилган енг йирик расмий ёрдам кўрсатувчи (ОДА) ҳисобланади. Ҳамкорлик йилларида Япония бозор иқтисодиёти, демократик бошқарув, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимини такомиллаштиришга қаратилган ислоҳотларни қамраб олган кўплаб лойиҳаларни амалга оширди. Бироқ, Япон ёндашувининг енг таъсирчан томони узоқ муддатли ривожланишнинг асоси сифатида инсон ресурсларига еътибор беришдир. Ўзбекистон, Қирғизистон ва Қозоғистондаги Япония марказларида ўқув дастурлари бизнес асосларидан тортиб Япон менежментигача бўлган ҳамма нарсани қамраб олди. Ёш лидерлар дастури доирасида 2024 йил ҳолатига кўра Япония университетларида 911 мутахассис малака оширди. Бугунги кунда ушбу битирувчилар Япония ва CА мамлакатлари ўртасидаги алоқаларни чуқурлаштиришга, стратегик курснинг узлуксизлигини таъминлашга ҳисса қўшмоқдалар. Тўртинчидан, Япония Марказий Осиёни кенг қамровли ёндашувни талаб қиладиган макон сифатида тан олган биринчи йирик давлат бўлди. 2004 йилда Tokio минтақавий ҳамкорлик ва CА нинг мустақил ривожланишига кўмаклашиш учун "Марказий Осиё ва Япония" мулоқот форматини яратиш ташаббусини илгари сурди. Ушбу ёндашувни олдиндан кўриш унинг қасддан мослашувчанлигида еди; ҳар бир учрашув аниқ масалаларни ҳал қилишга қаратилган еди – чегара бошқаруви ва сув ресурсларидан тортиб, иқтисодий диверсификация ва минтақавий хавфсизликни таъминлашгача. Буларнинг барчаси оғир мажбуриятларсиз ёки қатъий шартнома тузилмаларисиз содир бўлди. Ушбу model шу қадар самарали бўлдики, кейинчалик уни бошқа global ўйинчилар, жумладан Европа Иттифоқи, Жанубий Корея, Ақш, Хитой ва Россия қабул қилди. Япония ташаббусининг муваффақияти минтақа давлатларининг суверенитетини ҳурмат қилган ҳолда аниқ вазифаларни амалий ҳал етишга қаратилган танланган стратегиянинг тўғрилигини тасдиқлайди. Юқорида айтилганлардан келиб чиқиб, Марказий Осиё мамлакатлари ва Япония ўртасидаги ҳамкорликни янада ривожлантиришнинг истиқболли йўналишлари қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин: Биринчидан, халқаро ташкилотлар доирасидаги умумий манфаатлар ва ташаббусларни илгари суриш. Ҳамкорлик йилларида БМТ доирасида ўзаро қўллаб-қувватлашнинг мустаҳкам амалиёти йўлга қўйилди. Хусусан, Ўзбекистон Бмтнинг турли тузилмаларига Аъзо бўлиш учун Япония номзодини 40 мартадан ортиқ қўллаб-қувватлаган. Ўз навбатида, Tokio 2021-2023 йилларда БМТ инсон ҳуқуқлари Кенгашига сайланиш учун Ўзбекистон номзодини, шунингдек, 25 йилда ЮНВТО Бош Ассамблеясининг 2023-сессияси ўтказиладиган Самарқандни қўллаб-қувватлади. Бундан ташқари, Япония томони БМТ бош Ассамблеясининг Ўзбекистон ташаббуси билан минтақавий муаммолар ("Марказий Осиёда ядро қуролидан холи зона", "Марказий Осиё минтақасида тинчлик, барқарорлик ва барқарор тараққиётни таъминлаш учун минтақавий ва халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш", "Марказий Осиё минтақасида тинчлик, барқарорлик ва барқарор тараққиётни таъминлаш", "Марказий Осиё минтақасида тинчлик, барқарорлик ва барқарор тараққиётни таъминлаш учун минтақавий ва халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш", "Марказий Осиёда Оролбўйи минтақаси екологик инновациялар ва технологиялар зонаси", "барқарор ривожланиш мақсадларига еришишни жадаллаштиришда парламентларнинг ролини кучайтириш"). Япония, шунингдек, Бмтнинг гиёҳванд моддалар ва жиноятчилик бўйича идорасининг минтақавий ташаббусларини амалга оширишда ёрдам беради. Хусусан, унинг иштирокида наркотрафик ва трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши курашиш, чегара назорати соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган трансчегаравий ҳамкорлик лойиҳалари амалга оширилди. Бмтнинг Оролбўйи минтақаси учун инсон хавфсизлиги бўйича кўп ҳамкорли Траст жамғармаси фаолиятига Япониянинг илғор билимлари, техник салоҳияти ва молиявий ресурсларини жалб етиш ҳам қизиқиш уйғотмоқда. Айтганча, Япония ушбу ташаббусни ишлаб чиқишда фаол иштирок етди. Иккинчидан, transport алоқаси. Марказий Осиёнинг Европа ва Осиёнинг "туташган жойида" гео-стратегик жойлашуви минтақани transport ва логистика имкониятлари бўйича жозибадор қилади. Кенг қамровли transport-коммуникация тизимини шакллантиришдаги ҳамкорлик Марказий Осиёнинг транзит салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқариш имконини беради, чунки 2050 йилга келиб БМТ томонидан юк ташишга бўлган global талаб уч баравар баҳоланади. Ушбу тенденция Марказий Осиёнинг денгизга чиқиш имконияти бўлмаган мамлакатлари учун тўғридан-тўғри муаммо бўлиб, денгиз логистикаси асрлар давомида жаҳон савдосининг асосий елементи бўлиб келганлиги билан янада оғирлашди. Статистик маълумотларга кўра, денгиз транспорти ҳозирда global савдо ҳажмининг 80% дан ортиғини ташкил қилади. Бундан ташқари, Марказий Осиё давлатларида transport харажатларининг улуши товарларнинг якуний нархининг 50 фоизигача етади, бу global ўртача 5 фоиздан деярли 11 баравар юқори. Шу аснода CА мамлакатлари ва Япония ўртасида темир йўл ва автомобил йўлларини қуриш ва модернизация қилиш, божхона пунктларини рақамлаштириш, логистика марказларини ташкил етиш борасидаги яқин ҳамкорлик алоҳида аҳамият касб етмоқда, бу еса Марказий Осиёнинг transport ва транзит салоҳиятини тўлиқ очиб беришга имкон беради.

Учинчидан, муҳим mineral ресурслар соҳасидаги ҳамкорлик. CА дунёдаги марганец рудаси захираларининг 39%, хромнинг 31%, қўрғошиннинг 20%, рухнинг 13% ва титаннинг 9% ни ташкил қилади. CА мамлакатлари билан яқин ҳамкорлик Японияга mineral ресурслар манбаларини диверсификация қилиш ва таъминот занжири узилишларининг олдини олиш имконини беради. Очиқ манбаларга кўра, биргина 2022 йилда Япония 628 million долларлик ноёб тупроқ металларини import қилган. Шунга кўра, тўлиқ қўшилган қиймат занжирини яратиш билан ресурс базасини чуқур қайта ишлашга сифатли инвестициялар ва замонавий Япон технологияларини жалб қилиш CА нинг жадал ривожланишини таъминлашнинг муҳим мезонига айланади. Тўртинчидан, иқлим ўзгаришига қарши кураш. Марказий Осиё иқлим ўзгаришининг салбий оқибатларига енг заиф минтақалар қаторига киради. Хусусан, Жаҳон банки ҳисоб-китобларига кўра, агар жорий ставкаларни сақлаб, 4-асрнинг охирига келиб ўртача global ҳарорат 21 даражага кўтарилса, CА нинг кўтарилиши 7 даражани ташкил қилади. Натижада 300 та баланд тоғли кўлларнинг табиий тўғонларининг яхлитлигини бузиш учун зарур шарт-шароитлар яратилади. Мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига кўра, ўртача йиллик ҳарорат 2-4 даража кўтарилиши билан минтақадаги тог ъ музликлари ҳажми 78% гача камайиши мумкин. Юқоридагиларни ҳисобга олган ҳолда, енергия самарадорлиги, сувни тежаш ва қайта тикланадиган енергия соҳасида Япон технологияларининг тақдим етилиши CА нинг барқарорлигини мустаҳкамлашга ёрдам беради. Япония минтақанинг табиий ресурслари яшил технологиялар учун global таъминот занжирида муҳим рол ўйнаётганини тан олиб, тоза ва қайта тикланадиган енергетика соҳасига фаол сармоя киритмоқда. Табиий офатларни кузатиш учун radar сунъий йўлдошларидан фойдаланган ҳолда дастурларни ишлаб чиқиш бўйича Япония тажрибаси, шунингдек, ушбу сейсмик фаол минтақа учун жуда муҳим бўлган зилзилага чидамли қурилишнинг қатъий стандартлари алоҳида қизиқиш уйғотади. Ушбу технологиялар минглаб одамларнинг ҳаётини сақлаб қолиши ва катта иқтисодий зарарни олдини олиши мумкин. Бешинчидан, қашшоқликни камайтириш бўйича ҳамкорликни йўлга қўйиш. Бугунги кунда Марказий Осиё дунёдаги енг тез ривожланаётган минтақалардан бири ҳисобланади. БМТ маълумотларига кўра, 2030 йилга келиб минтақа аҳолиси 100 million кишига етади, бу унинг истеъмол бозори нуқтаи назаридан аҳамиятини оширади. Шу нуқтаи назардан, ЖИCА кўмагида Марказий Осиё мамлакатларида 2017 йилда бошланган "бир қишлоқ, бир маҳсулот" дастурини давом еттиришни тақозо етувчи янги иш ўринлари яратиш масаласи долзарблаштирилмоқда. Марказий Осиёда сиёсий ва ижтимоий барқарорлик мустаҳкамланар екан, Япония иштирокининг табиати анъанавий ривожланиш ёрдамидан янада мураккаб, технологик йўналтирилган лойиҳаларга айланади. Япония ҳамкорлигини ривожлантиришнинг асосий воситаси бўлган ЖИCА роли аста-секин йирик тижорат лойиҳаларини қўллаб-қувватловчи Япония халқаро ҳамкорлик банки (ЖБИC) каби муассасаларнинг иштироки билан тўлдирилмоқда. ЖБИC ва Ўзбекистон Transport вазирлиги ўртасидаги ўзаро англашув меморандуми, шунингдек, Сожитз Corporation каби компанияларнинг юқори технологиялар соҳасидаги ҳамкорлиги ўсиб бораётгани муносабатлардаги ушбу янги динамикага мисол бўла олади. Ёрдамнинг бундай ўзгариши янада ривожланган ва ўзаро манфаатли шерикликка ўтишни кўрсатади, бу ерда Япон компаниялари нафақат ёрдам беришади, балки минтақанинг иқтисодий ривожланишининг тўлақонли иштирокчиларига айланишади. Умуман олганда, Марказий Осиёда кузатилаётган минтақавий ҳамкорликнинг сифат жиҳатидан янги босқичи Япония ташқи сиёсатининг Марказий Осиё векторини фаоллаштириш учун кучли катализатор бўлиб хизмат қилди. Бундай шароитда минтақа тенг ҳуқуқли ва ўзаро манфаатли шерикликка очиқлигини намойиш етишда давом етмоқда ва Япония уни ривожлантиришдаги иштирокини кенгайтиришга тайёр. Марказий Осиё бугунги кунда халқаро муносабатларнинг фаол субъекти бўлиб, ўз кун тартибини шакллантиришга ва миллий манфаатлардан келиб чиққан ҳолда шериклар танлашга қодир. Шубҳасиз, жорий йилнинг 19-20 декабр кунлари Токиода бўлиб ўтадиган саммит ҳамкорликнинг "тегмаган" уфқларини белгилаш майдонига айланади ва замонавий шароитда Марказий Осиё ва Япония ўртасида стратегик шерикликнинг янги саҳифасини очиш учун барча шарт-шароитларни яратади.

Бахтиёр Мустафоев, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақавий тадқиқотлар институти директорининг ўринбосари

 Бахромжон Сотиболдиев, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақавий тадқиқотлар институти бўлим бошлиғи