Биринчи Марказий Осиё–Япония саммити: стратегик шерикликнинг янги босқичи
Биринчи Марказий Осиё–Япония саммити: стратегик шерикликнинг янги босқичи
Жорий йилнинг 19-20 декабр кунлари Токиода биринчи marta Марказий Осиё-Япония саммити бўлиб ўтади, унда томонлар ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва шерикликни янада ривожлантириш истиқболларини муҳокама қиладилар. Бўлажак давлат раҳбарларининг учрашуви минтақавий ҳамкорлик янги суръатларга ега бўлган Марказий Осиёдаги ҳозирги тенденциялар шароитида алоҳида аҳамиятга ега. Унинг натижалари минтақа ва Япония ўртасидаги муносабатларни ривожлантиришга, уларни сифат жиҳатидан янги босқичга кўтаришга кучли туртки бериши кутилмоқда. Бу ҳамкорликнинг стратегик етуклигини акс еттиради ва унинг Марказий Осиё давлатлари учун ҳам, Tokio учун ҳам муҳимлигини таъкидлайди. Саммит, шунингдек, қўшма ташаббусларни амалда амалга ошириш ва ҳамкорликнинг ҳали ишга солинмаган салоҳиятини очиш учун қулай шароит яратиши кутилмоқда. Япония биринчилардан бўлиб янги ташкил етилган Марказий Осиё давлатларининг мустақиллигини тан олди. Tokio минтақага нисбатан ўз сиёсатида ҳамкорликни ривожлантиришга сиёсий шарт-шароитлар қўймасдан, тенглик, ўзаро ҳурмат ва шериклар манфаатларини ҳисобга олиш тамойилларига изчил амал қилиб келмоқда. Япония, шунингдек, Марказий Осиёни ягона минтақавий макон сифатида қабул қилишда ташқи шериклар орасида кашшоф бўлган. 2004 йилдаёқ Япония дипломатияси ташаббуси билан" Марказий Осиё ва Япония "мулоқоти ташкил етилиб," CА+ " форматидаги минтақавий ҳамкорлик учун кўп томонлама учувчи платформага айланди. Ушбу механизм доирасида Япония Марказий Осиёнинг "очиқ, барқарор ва ўзига ишонган тараққиёти" консепсиясини изчил қўллаб-қувватлаб, минтақанинг ҳар бир Республикаси билан фаол ва мувозанатли ҳамкорлик қилмоқда. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, " Япония бизнинг вақт синовидан ўтган стратегик ҳамкоримиз бўлиб, у билан муносабатлар ўзаро ишонч ва ҳурмат асосида ривожланмоқда.” Мулоқот бошланганидан буён ташқи ишлар вазирларининг тўққизта учрашуви бўлиб ўтди, кенг кўламли експерт ва бизнес даражасидаги мунозаралар билан бир қаторда. Марказий Осиё мамлакатлари ва Япония ташқи ишлар вазирлари 9-йил Токиода бўлиб ўтган 2022-учрашувдан кейинги қўшма баёнотда йиллар давомида ўрнатилган дўстлик ва ишончга асосланган шериклик ва ўзаро манфаатли ҳамкорликни янада чуқурлаштириш тарафдори еканликларини яна бир бор тасдиқладилар. Сўнгги йигирма йил ичида мулоқот алоқаларни мустаҳкамлаш ва қўшма лойиҳаларни муҳокама қилиш, Марказий Осиёнинг барқарор ривожланишига салмоқли ҳисса қўшиш учун муҳим платформа сифатида намоён бўлди. Япония мустақилликка еришган дастлабки кунлардан бошлаб Марказий Осиё давлатларига кўрсатаётган ёрдамларига алоҳида еътибор қаратиш лозим. Ушбу қўллаб-қувватлаш минтақавий иқтисодий ривожланишга фаол ёрдам бериш, жумладан, Япония халқаро ҳамкорлик агентлиги (ЖИCА), Япония халқаро ҳамкорлик банки (ЖБИC) ва Япония ташқи савдо ташкилоти (ЖЕТРО) каби муҳим институтлар билан яқин ҳамкорликда инфратузилма ва енергетика лойиҳаларини амалга ошириш орқали билдирилди. Шу нуқтаи назардан, шериклик доирасида ҳамкорликнинг стратегик устувор йўналишларидан бири бўлган инфратузилмани ривожлантиришга алоҳида аҳамият берилади. Япониянинг илғор технологияларидан фойдаланиш асосий transport марказларини модернизация қилиш, логистика тизимларининг самарадорлигини ошириш ва минтақавий алоқани мустаҳкамлаш имконини беради. Самарқанд, Бухоро ва Урганч шаҳарларидаги халқаро аеропортларни реконструксия қилиш (1996-1999), Тошгузар–Қумқўрғон темир йўлини қуриш (2004), қарши–Термиз темир йўлини електрлаштириш (2012), мамлакатнинг transport алоқасини сезиларли даражада ошириш имконини берган Япония томонидан Ўзбекистонда молиялаштирилган лойиҳалар диққатга сазовордир. Шунга ўхшаш лойиҳалар Марказий Осиёнинг бошқа давлатларида ҳам амалга оширилган. Япониянинг фаол кўмаги билан Остона (2002-2005), Manas (2024-2025) ва Душанбе (2017) аеропортлари модернизация қилинди; Семейдаги Иртиш дарёси устидан кўприк қурилди (1998); Bishkek-Ўш йўли реконструксия қилинди (2025); Тожикистонда асосий магистрал йўллар қурилди 2006 йилдан бери. Ушбу лойиҳалар минтақа бўйлаб transport ва логистика инфратузилмасини модернизация қилишга қаратилган кенгроқ стратегиянинг бошланғич нуқтаси бўлиб хизмат қилди. 2017-йилда Япония Бош вазири Фумио Кишида "Transport ва логистика ҳамкорлиги ташаббуси" ни бошлаб, transport самарадорлигини ошириш ва Марказий Осиё мамлакатлари transport тизимларини интеграциялашга қаратилган лойиҳаларга 153 million dollar ажратди. Марказий Осиё енергетика тизимларини модернизация қилишда Япония ҳам муҳим рол ўйнайди, бунда кўп томонлама кун тартибидаги "яшил ўтиш" га алоҳида еътибор қаратилган. Ўзбекистонда ЖИCА ва ЖБИC кўмагида Тўрақўрғон ИЕС (2014) ва Талимаржон ИЕС (2013) иссиқлик електр стансияларини қуриш ва модернизация қилиш, шунингдек, Навоий Иесни кенгайтириш (2013 йилдан) лойиҳалари амалга оширилди. Бундан ташқари, жорий йилнинг октябр ойи охирида ЖБИC Самарқанд ва Бухоро вилоятларида умумий қуввати 1000 Мвт бўлган иккита йирик қуёш ва аккумуляторларни сақлаш лойиҳаларини молиялаштирди. Япония Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларида ҳам енергетика ва яшил лойиҳаларни фаол қўллаб-қувватламоқда. Қозоғистон билан кам углеродли ривожланиш тўғрисида memorandum имзоланди ва Япониянинг Комаиҳалтеc Инc компанияси билан биргаликда Туркистон вилоятида қайта тикланадиган енергия лойиҳаси тайёрланмоқда. (2024). Қирғизистон билан Чон-Кемин дарёсида қуввати 24-25 Мвт бўлган иккита кичик гидроелектростанцияни, шунингдек Муроо Systems корпорацияси билан ҳамкорликда 100 мвтгача бўлган қуёш електр станциясини қуриш бўйича келишувларга еришилди (2024). Тожикистонда ЕТТБ ва Япония кўмагида Суғд-500 подстансиясини модернизация қилиш ишлари олиб борилмоқда (2025). Туркманистонда Кавасаки Heavy Industries, Рехcесснесанс ва ИТОЧУ (2025) билан ҳамкорликда иккинчи екологик тоза бензин заводини (ГТГ-2) қуриш режалаштирилган. Ушбу ташаббуслар нафақат қайта тикланадиган енергия манбалари улушини кўпайтиради, балки бутун минтақа учун екологик хавфсиз ва технологик жиҳатдан ривожланган енергия платформасини яратишга, енергия хавфсизлигини оширишга ва Марказий Осиёда барқарор ривожланишга ёрдам беради. Япониянинг Марказий Осиё мамлакатлари билан ҳамкорлигининг муҳим йўналишларидан бири бу мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб узоқ муддатли барқарор ривожланишнинг стратегик манбаи сифатида қараладиган инсон капиталини ривожлантиришдир. Tokio илғор технологиялар билан ишлашга қодир юқори малакали мутахассисларни тайёрлашга қаратилган касбий ва таълим алмашинув дастурларини фаол қўллаб-қувватлайди.
Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистонда 20 йилдан ортиқ вақтдан бери ўзбек–Япон ва минтақавий инсон ресурсларини ривожлантириш марказлари фаолият юритиб келмоқда, улар Япон тили, бизнес, ахборот технологиялари ва муҳандислик курсларини таклиф қилмоқдалар, шунингдек маданий-гуманитар алмашинувни ривожлантирмоқдалар. Ушбу ташаббуслар Япония билан қўшма иқтисодий, технологик ва инновацион лойиҳаларга қўшилишга қодир бўлган professional ишчи кучини яратишга ёрдам беради. Рақамли иқтисодиёт, енергетика соҳаси, инфратузилма лойиҳалари ва табиий офатларни бошқариш бўйича мутахассисларни тайёрлашга алоҳида еътибор қаратилиб, Япониянинг инсон капиталини ривожлантиришга қўшган ҳиссаси 21-асрда Марказий Осиё салоҳиятини мустаҳкамлаш учун стратегик аҳамиятга ега. Шубҳасиз, биринчи саммит ҳамкорликнинг кенг соҳаларини қамраб олади. Ушбу соҳаларнинг баъзиларида сезиларли натижаларга еришилди, бошқалари еса янги қўшма ташаббуслар учун катта имкониятларга ега. Ўзаро ҳамкорликнинг бир нечта истиқболли йўналишларини таъкидлаш мумкин. Иқтисодий соҳада савдо ва сармоявий ҳамкорликни кенгайтириш учун катта имкониятлар мавжуд. 2000 йилдан буён Япониянинг минтақа билан савдо айланмаси олти баробар ошди—400 йилда 2,4 million Ақш долларидан 2024 миллиард долларгача. Шунга қарамай, бу рақам ҳали ҳам мавжуд имкониятлардан маҳрум. Иқтисодий алоқаларни чуқурлаштириш, қўшма лойиҳаларни кенгайтириш ва минтақавий маҳсулотларнинг янги бозорларини ўрганиш зарурати мавжуд. Osaka-2025 кўргазмаси бу борада ижобий бошланиш нуқтаси бўлиб, Япон истеъмолчиларининг Марказий Осиё мамлакатлари маҳсулотларига қизиқиши ортиб бораётганини ва савдони диверсификация қилиш имкониятларини очаётганини кўрсатди. Шунингдек, енергетика ва яшил технологиялар соҳаларида янги ташаббуслар ва қўшма лойиҳалар истиқболлари мавжуд. Марказий Осиё муҳим қайта тикланадиган енергия салоҳиятига ега. Масалан, биргина Ўзбекистоннинг ўзи 500 Гвт қуёш, 100 Гвт шамол ва 10 Гвт гидроенергетика ишлаб чиқариш қувватига ега. Япония, ўз навбатида, енергия самарадорлиги, водород технологиялари ва қайта тикланадиган енергия соҳасида таниқли тажрибага ега бўлиб, Марказий Осиё мамлакатларининг енергия аралашмасини модернизация қилиш учун кенг имкониятлар яратмоқда. Бу соҳадаги ҳамкорлик қайта тикланадиган енергия манбалари улушини кўпайтириш, замонавий сақлаш тизимларини жорий етиш, енергия таъминоти ишончлилигини ошириш ва кам углеродли иқтисодиётга ўтишни тезлаштириш имконини беради. Қўшма лойиҳалар, шу жумладан водород, енергияни сақлаш тизимлари ва иссиқлик енергиясини модернизация қилиш бўйича тадқиқотлар минтақада барқарор ривожланиш учун янги тармоқ стандартларини ўрнатишга ёрдам беради. Transport ва логистика соҳасида ҳам сезиларли ютуқларга еришиш мумкин. БМТ маълумотларига кўра, юк ташиш учун global талаб томонидан уч кутилмоқда 2050. Шу нуқтаи назардан, transport инфратузилмасини ривожлантириш Марказий Осиёда иқтисодий интеграция ва рақобатбардошликнинг асосий шарти бўлиб қолмоқда. Япония анъанавий равишда минтақанинг авиация, темир йўл ва йўл инфратузилмасини модернизация қилишда, қурилиш ва бошқаришда юқори технологик стандартларнинг қабул қилинишини таъминлашда тизимли рол ўйнайди. Бу соҳадаги ҳамкорликни мустаҳкамлаш multimodal йўлакларни ривожлантиришга, логистика занжирларини яхшилашга ва Марказий Осиёни Шарқий Осиё, яқин Шарқ ва Европа билан боғлайдиган минтақавий транзит йўналишларининг барқарорлигини оширишга хизмат қилади. Рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини қўллаш ўзаро манфаатли ҳамкорликнинг яна бир истиқболли йўналишини англатади. Япония автоматлаштириш, киберхавфсизлик ва сунъий интеллект соҳасида илғор ечимларга ега. Марказий Осиё мамлакатларида Япониянинг сунъий интеллект, автоматлаштириш ва киберхавфсизлик ечимларини қабул қилиш янги тармоқларни ривожлантириш учун платформа яратиши мумкин, малакали кадрлар тайёрлаш еса узоқ муддатли технологик барқарорликнинг асосий елементига айланиши мумкин. Шунингдек, иқлимга чидамлилик, иқлим ўзгаришига мослашиш ва сув ресурсларини бошқаришга алоҳида еътибор қаратиш лозим. Иқлим ўзгариши Марказий Осиёга тобора сезиларли таъсир кўрсатмоқда, сув танқислиги, ерларнинг деградацияси ва минтақа учун илгари одатий бўлмаган екстремал об-ҳаво ҳодисаларини кучайтирмоқда. Сўнгги 30 йил ичида минтақавий ҳарорат Селсий бўйича 1,5 даражага кўтарилди—бу global ўртача кўрсаткичдан икки баравар кўп—ва минтақадаги сув танқислиги 30 йилга келиб 2050 фоизга етиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, иқлимни режалаштириш, мослашиш стратегиялари ва кам углеродли технологиялар бўйича жаҳон даражасидаги тажрибага ега Япония билан ҳамкорлик жуда муҳим аҳамият касб етади. Tokio иқлим мониторинги тизимларини, қўшма илмий дастурларни ва сув ресурсларини барқарор бошқариш бўйича лойиҳаларни ишлаб чиқишни қўллаб-қувватлаши, минтақанинг узоқ муддатли иқлим хавфларига қарши туриш қобилиятини кучайтириши мумкин. Бундан ташқари, табиий офатлар хавфини камайтириш ва иқлим ўзгариши билан боғлиқ фавқулодда вазиятларни бартараф етиш бўйича кенгайтирилган ҳамкорлик айниқса истиқболли кўринади. Қўшма ташаббуслар илғор прогнозлаш, monitoring ва хатарларни бошқариш тизимларини жорий етишни ўз ичига олиши мумкин, бу мамлакатларга екстремал об-ҳаво ҳодисаларига яхшироқ мослашиш ва уларнинг ижтимоий ва иқтисодий оқибатларини минималлаштириш имконини беради. Белгиланган йўналишлар иқтисодий ҳамкорликни чуқурлаштириш, инфратузилмани модернизация қилиш, енергетика тизимлари ва инсон капиталини ривожлантиришдан манфаатдор бўлган Марказий Осиё мамлакатлари учун ҳам, стратегик шерикликни мустаҳкамлаш ва минтақадаги иштирокини кенгайтиришга интилаётган Япония учун ҳам муҳимдир. Давлат раҳбарлари даражасидаги саммит Япония нафақат ташқи куч, балки Марказий Осиёнинг билим, технология ва умумий манфаатлар асосида узоқ муддатли ривожланишини қўллаб-қувватлашга қодир ишончли стратегик шерик сифатида фаолият юритадиган ҳамкорликнинг янги босқичининг бошланғич нуқтасини белгилайди. Марказий Осиё бўйича халқаро Institut директори ўринбосари Шерзод Файзиев
