Ўзбекистоннинг иқлим ўзгариши ва экологик барқарорликка қарши инициативалари
Ўзбекистоннинг иқлим ўзгариши ва экологик барқарорликка қарши инициативалари
Бугунги кунда дунё миқёсидаги энг муҳим муаммо, шубҳасиз, экологик муаммоdir. Деярки барча мамлакатлар иқлим ўзгариши, сув ресурсларининг етишмовлилиги ва ҳавонинг ифлосланишининг салбий оқибатларига дуч келмоқда. Афсуски, экологик муаммолар одамларнинг хаёти ва соғлиғига хавф солишмоқда. Жумладан, Жаҳон Соглиқни Сақлаш Ташкилоти маълумотларига кўра, дунё бўйлаб ҳар йил ҳавонинг ифлосланиши сабабли 4,2 дан 7 миллионгача одам вафот этмоқда. Бутун дунёда 2,7 миллиард одам йилда камида бир ой мобайнида сув танглигини чечмоқда.
Шу сабабли, бугунги кунда мамлакатлар фақат ҳаракат қилишгина эмас, балки экологик хавфсизликни таъминлаш учун амалий чора-тадбирларни амалга оширишга мажбурдир. Мамлакатлар, бундай глобал муаммоларга яқловлик билан курашолмаслигини тушуниб, халқаро ҳамкорлик бўйича қадамлар кўймоқда.
Ўзбекистон Республикаси мамлакатлар орасидаги ҳамкорликнинг самарадорлигини ошириш зарурлиги ҳақидаги ғояни халқаро кун тартибига фаол тарзда олмоқда. Бунга Президент Ш.Мирзиёевнинг БМТ Бош Ассамблеясининг 80-сессиясидаги чиқиши яққол мисолдир.
Давлят раҳбари алоҳида иқлим ўзгариши муаммосига тўхталди. Дарҳақиқат, иқлим ўзгариши инсон фаолиятининг салбий оқибатига айланди. Очиқ манбаларга кўра, 2024-йил инсоният тарихидаги энг иссиқ йил бўлди. Натижада, парник газларининг концентрацияси юкори даражага кўтарилди, бу эса қуёш иссиғини ушлаб туриш, глобал исишга олиб келмаоқда. Шу билан боғлиқ холда, мамлакатлар парник газлари чиқиндиларини чеклаш бўйича ҳаракатларни мослаштиришлари зарур (Ўзбекистонда ўтган йилнинг июль ойida бу бўйича алоҳида Қонун қабул қилинган). Хусусан, Ўзбекистоннинг ташаббуси йиллик парник газлари чиқиндиларини босқичма-босқич камайтириш мажбуриятini назарда тутадиган Париж келишуви мақсадларини амалга оширишга қаратилган.
Иқлим ўзгариши ҳақида гапирганда, иқлмий миграциянинг кучайиши ҳақида ҳам сўз бўлди. Шу билан боғлиқ холда, муайян халқаро механизм ва ҳуқуқий базани яратиш таклиф қилинди. Бизнингча, бу масала БМТ homiyligida qabul qilinishi kerak bo'lgan xalqaro akt darajasida hal qilinishi kerak. Зеро, бу масала нафақат экология, балки ижтимоий-иқтисодий муаммолар билан ҳам боғлиқ, чунки «иқлмий муҳожирлар» оқими бошқа иш билан таъминлаш, ижтимоий таъминot ва мослашиш билан боғлиқ муаммоларини келтириб чиқариши мумкин. Мамлакатлар иқлмий миграциянинг асосий сабабларини бартараф этишлари керак: атроф мухитга салбий таъсирини йўқотиш бўйича самарали чоралар кўриш,яшаш учун қулай шароитлар яратиш ва ҳоказо. Ушбу механизмлар юқорида тилга олинган халқаро акт доирасида тартибга солиниши керак.
Анъанавий равишда, Ўзбекистон Республикаси Президенти Орол денгизининг қуришининг салбий оқибатлари ҳақидаги масалаларни кўтарди. Бу масалани Давлят раҳбари БМТ трибуналаридан бир неча бор кўтарган (БМТ Бош Ассамблеясининг 72, 75, 76, 78-сессияларида Оролбоши муаммолари, Орол денгизининг қуриши билан боғлиқ экологик вазият муҳокама қилинган). Ўзбекистон саъй-ҳаракатлари натижасида БМТ Бош Ассамблеясининг «Оролбоҳсини экологик инновациялар ва технологиялар зонаси эълон қилиш тўғрисида»ги резолюцияси қабул қилинди. Ҳаракат плани ва Аҳолининг барқарор ижтимоий-иқтисодий ривожи, бандликни таъминлаш ва турмуш darajasini oshirish bo'yicha chora-tadbirlar dasturi amalga oshirilmokda. Ўзбекистон Оролбоши экосистемасини тиклантириш бўйича фаол иш олмоқда. Сўнгги йиллар mobaynida bu dengiz tubida umumiy maydoni 2 million gektar bo'lgan o'simliklar ekildi. Faqat o'tgan yilning birinchi yarmidagina 701 gektar maydonga o'rmon plantatsiyalari, 41 gektarga terassalar barpo etildi. 2030 йилга кадар бутун территориянинг 80%и яшил ўсимликлар билан қоплангани кутилмокда. Умуман олганда, халқаро жамиятнинг эътибори мухимдир. Чунки, Оролнинг қуриши һар йил һаводa 150 миллион тонна туз кўтарилишига сабаб бўлди. Экспертларнинг фикрича, бундан yetadigan zarar nafaqat mintaqada, balki Antarktidada ham sezilmokda.
Президент томонидан таъкидланган муҳим муаммолардан бири сув ресурсларининг етишмовлилигидир. Ҳозирги пайтда дунёда икки миллиарддан ортиқ одам тоза ичимлик сувидан маҳрум. Ўзбекистон учун сув танглиги муаммосини ҳал этиш ҳаёт-мамот масаласига айланди. Шу билан боғлиқ холда, Ўзбекистонда Сув тежаш бўйича Жаҳон форумини ўтказиш таклиф қилинди. Форум доирасида сув инқирози барқарор тараққиёт учун жиддий хавф сифатида белгиланди. Шу sababli, innovatsion texnologiyalarni global darajada joriy etish bo'yicha alohida "yo'l xaritasi"ni qabul qilish taklif etilmokda. Бу ташаббус мухимдир, чунки айникса чегаралар ўта сувдан фойдаланишда сув танглиги муаммосини биргаликда ҳал этиш долзарбдир. Халқаро ҳамкорлик доирасидаги бирлашган ёндашув келажакда сув етишмовлиги оқибатларини енгилта олади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг тизимли таклифи Кенг кўламли халқаро ҳамкорлик тўғрисидаги Глобал пактни қабул қилишдир. Бу пакт Барқарор ривожланиш мақсадларининг (БРМ) мантиқий амалга оширишидир. Пакт экологик муаммоларни молиялаштириш ва назорат механизмларини аниқлаб, келишувлар, билим ва тажриба алмашинуви асосида ҳал этиш имконини беради. Бундан ташқари, пакт атроф-муҳит «глобал оммавий яхшилик» эканлиги тўғрисидаги ёндашувни мустаҳкамлайди. Умуман олганда, халқаро актлар амалиётда ижобий хусусият ва таъсирга эга. Масалан, Озон қаватини бузадиган моддалар тўғрисидаги Монреаль протоколи кўп тарафлама глобал реакция табиий жараённи тиклантиришта олиб келишини кўрсатди. Тадқиқотлар шифрланган чиқиндилар концентрациясининг пасайиши туфайли глобал радиацион таъсир прогноздан беш йил олдин пасайганини кўрсатди.
Юқоридаги таклифлар экологик хавфсизлик ва фаровонликни таъминлаш учун мамлакатларнинг халқаро ҳамкорлиги нуқтаи назаридан мухимдир. Бу бизнинг мамлакатимиз учун ҳам мухимдир. Чунки, 2025-йил Ўзбекистонда «Атроф-муҳитни мухофаза қилиш ва «яшил иқтисодиёт» йили» эълон қилинган ва мувофиқ давлят дастури қабул қилинган. Ушбу дастур мақсадларини халқаро ташаббуслар билан биргаликда амалга ошириш барқарорлик ва қулай атроф-муҳитни таъминлашга имкон беради.
Абдулазиз Расулев,
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Ҳуқуқ ва қонунчилик сиёсати институти илим котиби, ҳуқуқ фанлари доктори, профессор
