Ўзбекистоннинг камбағалчиликни қисқартириш тажрибаси ва янги ижтимоий ҳимоя моделини шакллантириш
Ўзбекистоннинг камбағалчиликни қисқартириш тажрибаси ва янги ижтимоий ҳимоя моделини шакллантириш
2017-йилдан бошлаб Президент Шавкат Мирзиёев маъмурияти иқтисодиётни либераллаштириш билан бирга ижтимоий ҳимояни кучayтишдан иборат кенг қамровли ислоҳотларни олиб бормоқда. Ушбу ислоҳотлар янги сиёсатлар ва 2023-йилги Конституцияда мустаҳкамланган бўлиб, у Ўзбекистонни "ижтимоий давлат" сифатида белгилаб, иш билан таъминлаш ва қашқирликни қисқартириш учун масъулиятни назарда тутади. Ҳукуматнинг миллий стратегияси ("Ўзбекистон–2030") 2026-йилга қадар қашқирликни икки баробарга қисқартиришни мақсад қилиб қўйган. Қисқаси, Ўзбекистоннинг сиёсий механизми иқтисодий ўсиш ва инклюзив ижтимоий ҳимоянинг бирлашган мақсадларига йўналтирилган.
2023-йилга кели, янги Ижтимоий Ҳимоя Миллий Агентлиги (ИҲМА) ва "Инсон" маҳаллавий хизмат марказлари тахминан 2,3 миллионга яқин мухтож оилаларга ёрдам кўрсатди – бу 2017-йилга нисбатан тўрт баробар кўп. Нафақа ва асосий ёрдам ҳақлари ҳам оширилди: масалан, нафақа ва мaълурий тўловлар ҳажми реал ҳисобда ислоҳотлардан олдингига нисбатан 1,5 баробарга юқори.
Маҳаллавий хизмат "Инсон" марказлари орқали амалга оширилади, улар ҳар бир ҳудудда фуқароларга ёрдам ва хизматлар учун ариза беришда кўмаклашадиги бир дарёзали идоалардир. Ушбу "Инсон" марказлари ариза бериш ва маълумот олишда шахсий ёрдам кўрсатиб, интеграцияланган, мижозларга йўналтирилган қўллаб-қувватлашга ўтишни акс эттиради. Шунингдек, ғамхўрликка мухтож шахсларнинг янги реестри ташкил этилди (2023-йилга кели унда ~17,800 та профил мавжуд) ногирон ва кексаларга кўрсатилаётган ёрдамни бошқариш учун; ҳар бир ҳол уч ойда бир кўриб чиқилади, шунда ёрдам заруратга кўра мослашиши мумкин. Ушбу рақамли воситалар ва ташкилий ўзгаришлар – бир дарёзали "Инсон" марказлари, бирлашган реестр, мақсадланган рўйхатлар ва ҳолларни бошқариш – Ўзбекистоннинг илгариги фрагментланган тизимидан анча юқори бўлган замонавий ижтимоий ҳимоя архитектурасини ифодалайди.
Халқаро ҳамкорлар ушбу ислоҳотларни яқиндан қўллаб-қувватлади ва баҳолади. Жаҳон банки етакчи ўринни эгаллаган: у 2018-2021-йилларда сиёсат асосидаги кредитлар орқали иш ўринлари, бошқарув ва ижтимоий сиёсат соҳаларидаги тизимли ислоҳотларни молиялаштириш учун тахминан 2,1 миллиард АҚШ доллари миқдорида маблағ ажратди. 2024-йил ўрталарида Банк ногирон гуруҳлар учун ижтимоий ғамхўрликни яхшилаш мақсадида қўшимча 100 миллион АҚШ доллари миқдоридаги "INSON" лойиҳасини маъқуллади. Ушбу лойиҳа доирасида 50 тадан ортиқ маҳаллавий ижтимоий хизмат марказлари ташкил этилади ва тахминан 50,000 кишига (шу жумладан кексалар, ногирон ва болалар) хизматлар кенгайтирилади.
2024-йил 1-ноябрда эълон қилинган "Қашқирликдан Фарovонликка" дастури доирасида оилалар етта асосий йўналиш бўйича ёрдам олмоқда:
- Иш билан барқарор таъминлаш ва юқори daromad darajasiga erishish;
- Таълим ва касбий тайёргарликдан фойдаланиш имконияти;
- Кафолатланган даволash xizmatlaridan foydalanish imkoniyati;
- Ижтимоий хизматлардан фойдаланиш имконияти;
- Турaroy sharoitlarini yaxshilash;
- Давлат томонидан маҳалла (жамоа) инфратузилмасини ривожлантириш;
- Давлат органи vakillari билан бевосита мулоқот ва мунозора.
600,000 дан ортиқ оила иш билан бандлик ва даромадни оширишга қаратилган 1,3 миллион ижтимоий хизматдан фойдаланди. Ушбу оилалар аъзолари, шунингдек, mehnat bozoriga barqaror jalb qilinishiga bevosita hissa qo‘shib, 2,2 миллиондан ортиқ кафолатланган sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foyda ko‘rdi.
Ижтимоий ғамхўрликни такдим этишни кентайтириш
Узлуксиз ғамхўрликка мухтож бўлган шахслар учун хусусий таъминловчилар орқали хизмат кўрсатишнинг янги модели жорий этилди. Ушбу хизматларга уй хўжалиги ишларига ёрдам, уйда ва дала шарoitida g'amxo‘rlik, tibbiy va ijtimoiy reabilitatsiya va shaxsiy yordamchi xizmatlari kiradi. Hozirgi vaqtda 13,800 nafar shaxs – bu ehtiyojmandlarning 76% ini tashkil etadi – xususiy sector tomonidan bunday xizmatlarni olishmoqda.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармонига кўра, 2030-йилга кели ижтимоий хизмат олувчилар сони йилда камида 3 миллион фуқарога yetishi, shu bilan birga nodavlat sector tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlar ulushi 30% gacha oshishi kutilmoqda. Бу ёндашиш ижтимоий ва birdamlik iqtisodining tamoyillariга тўлиқ мос келади.
Ижтимоий Ҳимоя Миллий Агентлиги томонинидан амалга оширилаётган дастурлар қулай, самарали ва иқтисодий барқарор ривожланишга йўналтирилган сифатлари билан ajralib turadi.
1. Qulaylik
"Қашқирликдан Фарovонликка" дастури доирасида Камбағал Оилаларнинг Миллий Реестри ташкил этилган. Уй хўжаликларини аниқлаш ва уларни қамраш тўғрисидаги қарорлар бевосита маҳалла (mahalla) darajasida qabul qilinadi. Bugungi kunda 667,000 ta oila, taxminan 2,8 million kishidan iborat, ro‘yxatga olingan. Bu ularнинг турмуш шароитлари ва қашқирликни қисқартириш имкониятлари тўғрисида тўлиқ тушунча беради.
2. Самарадорлик
Жорий йилнинг биринчи тўққиз oyida ro‘yxatga olingan oilalardagi o‘rtacha jon boshiga daromad deyarli ikki baravar o‘sib, 174,000 so‘mdan (~14 AQSh dolları) 338,000 so‘mgacha (~27 AQSh dolları) yetdi. Bundan tashqari, ilgari daromadi bo‘lmagan 73,000 ta oila endi rasmiy ish haqi oladi. Shu davr mobaynida 150,000 ta oila qashqirlikdan chiqdi, ulardan 105,000 tasi (70%) asosan rasmiy ish bilan bandlik daromasining oshishi hisobiga bunga erishdi.
3. Барқарорлик
Мaqsadli yordamni ta'minlash uchun oilalar uch guruhga bo‘lingan:
- Qizil – g‘amxo‘rlik talab qiladigan nogironligi bo‘lgan shaxslar, shuningdek, korboshi yo‘q yoki yakka tarbiyachi bo‘lgan oilalar;
- Sariq – ishlay oladigan a'zolari bor, ammo barqaror daromadi va kasbiy ko‘nikmalari yo‘q oilalar;
- Yashil – qashqirlikdan chiqib ketgan, lekin qaytib ketish xavfi ostida qolgan oilalar.
Ушбу tasniflash differensial choralarni qo‘llash imkonini beradi: "qizil" oilalar ustuvur g‘amxo‘rlik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash oladi; "sariq" oilalar ish bilan ta'minlash va o‘qitish dasturlari bilan qamrab olinadi; "yashil" oilalar esa qashqirlikka qaytishning oldini olishga qaratilgan choralardan foyda oladi.
Ушбу чорраха ичида "ғамхўрлик иқтисодиёти"ни ривожлантириш асосий усткирим сифатида paydo bo‘ldi. Агентлик ногирон бўлган болалар учун кундузиги ёшлар бўлган болалар учун бакравой марказлар ва кексалар учун "Фaол Хаётга Кадам" дастурини жорий этди. Ушбу ташаббуслар оила аъзолари меҳнат бозорида иштирок этишларига имкон беради, шу тариқа илгари ҳақи тўланмаган ғамхўрларни фаоллаштиради.
Инсон капиталига сармоя қилиш
Алоҳида эътибор камбағал оилалардан бўлган болаларга қаратилган. Давлат уларнинг таълим ва ривожланиш билан боглик харажатларининг 90% гача кўламида субсидия беради. 2025-йилда 125,000 нафар камбағал хонадонлардан бўлган болалар мактабгача таълим муассасаларига имтиёзли кириш имкониятига эга бўлди, бу ижтимоий ҳимоя тизимлари қашқирликни қисқартиришга билвосита, аммо жуда мухим ҳисса қўшишини кўрсатади.
Хулоса қилиш мумкинки, Ижтимоий Ҳимоя Миллий Агентлиги томонидан амалга оширилаётган дастурлар моддий ёрдам чекларидан анча нарсани қамраб олadi. Улар даромад олиш, бандлик ва инсон капиталини ривожлантириш учун қулай шароитлар яратади, шу тариқа мамлакатнинг барқарор иқтисодий ўсишига тўғридан-тўғри ҳисса қўшади.
Агентлик томонидан кўрсатилган ёрдамдан фойдаланган, Тошкент вилояти Бўка тумани "Езгулик" маҳалласининг яшавучиси Олима Алматова Қорабековна шундай деди:
"Эрим кон-заводда қириқ йил ишлади, лекин касал бўлганидан кейин энди давом ettira olmadi. Унинг учун мен одамлар таклиф қилган ишларни қилдим. Шифокорлар унинг юрак артерияларига стентлар қўйишни таклиф қилганда, мен: "Қандай ёрдам қилa olsangiz, оиламга қилинг. Мен ўз ҳаётимни яшадим, мен аллақачон oltmish ettimdaман. Мен кўп нарсаларни кўрдим – нима бўлса ҳам, мен қабул қиламан. Menga stentlar kerak emas. Men faqat oilamga ozgina yordam berishingizni so‘rayman", деб рад жавобини бердим.
Президентнинг қарори асосида ёрдам келганида, мен қанча хурсанд эканлигимни ифода эта olmayman. Мен: "Эй Худо, haqiqatan ham eshigimni ochish uchun kelgan kimdir bor ekan", дедим. Улар келишиб, ёрдам қўлларini uzatdilar. Биз бодринг ва помидор ekdik, tez orada pul kelishni boshladi. Биз аллақачон уч марта даромад олдик. Бизга juda ko‘p yordam yetdi va biz Prezidentimizga chuqur minnatdormiz. Bitta oilani ham boqish qiyin, ammo u millionlar uchun g‘amxo‘rlik qilmoqda. Kurashayotgan va muhtoj bo‘lganlar uchun bunday yordam kuch beradi, xursandlik olib keladi va ularni oldinga siljishga ilhomlantıradi. Buning qanchalik kuchli ekanligini tasavvur qilish qiyin."
Хулоса қилиш мумкинки, Ижтимоий Ҳимоя Миллий Агентлиги томонидан амалга оширилаётган дастурлар моддий ёрдам чекларидан анча нарсани қамраб олadi. Улар даромад олиш, бандлик ва инсон капиталини ривожлантириш учун қулай шароитлар яратади, шу тариқа мамлакатнинг барқарор иқтисодий ўсишига тўғридан-тўғри ҳисса қўшади.
