Ўзбекистон ва Бельгия: Европа Иттифоқи билан стратегик ҳамкорликтинг янги боскичига
Ўзбекистон ва Бельгия: Европа Иттифоқи билан стратегик ҳамкорликтинг янги боскичига
Кириш
Октябрь ойида Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Бельгия Короллигига давлат ташрифини амалга оширади. Ушбу сафар давомида Ўзбекистон билан Европа Иттифоқи ўртасидаги муносабатлар сифат жиҳатидан янги боскичга кўтарилишини белгиловчи муҳим қарорлар қабул қилиниши кутолмоқда. Хусусан, сафар доирасида “Ҳамкорлик ва шерикликни кентайтириш тўғрисида”ги Шартнома имзоланади.
Ўзбекистон ва Европа: Ҳамкорликнинг янги чорғаси
Сўнгги йилларда Ўзбекистон Европа – бугунги геосиёсий зидокликлар ва глобал иқтисодий ноаник шароитда барқарорликнинг асосий тирғаги – билан алоқаларнинг янги механизмини фaол шакллантирмоқда. Ўзбекистон ва европа давлятлари ўртасидаги алоқалар доимий ривожланиб, ҳамкорлик йўналишлари хилма-хиллаша бораётганига мамлакатда олиб борилаётган ислоҳатлар имкон беришмоқда.
Муносабатлардаги янги боб
Мустакилликка эришганидан сўнг, Ўзбекистоннинг Европа Иттифоқи билан муносабатлари динамик ривожланди. 1992-йилда Ўзбекистон Ҳукумати ва Европа Комиссияси ўртасида “Ҳамкорлик тўғрисида”ги Меморандум имзоланди, 1994-йилда эса дипломатик алоқалар ўрнатилди. Ҳамкорликнинг пойдевори 1996-йил июнь ойида имзоланган ва 1999-йилда кучга кирган “Ҳамкорлик ва шериклик тўғрисида”ги Шартнома (ПКА) томонидан яратилди. Аммо, маълук бир боскичда Ўзбекистонда демократик ислоҳотларнинг етарли даражада олиб борилмаслиги сабабли ҳамкорлик кийинчиликларга дуч келди.
Шавкат Мирзиёевнинг Президент этиб сайланиши вазиятни tubdan ўзгартирди. 2017-йилда Европа Комиссиясининг Халқаро ҳамкорлик ва тараққиёт бўйича Бош директори Стефано Мансервисининг Тошкентга ташрифи чогида “ЕИ Ўзбекистонни стратегик шерик сифатида баҳолади” деган баёнот билан аникланганидек, Ўзбекистонда бошланган кент қамровли демократик ва иқтисодий ислоҳотлар узун муддат давомида ечими топишдан қолган кўп масалаларни қисқа муддатда ҳал этишга имкон берди. Мажбурий меҳнат умуман йўқ қилиниб, пахта соҳасидаги ислоҳотлар мамлакатга хом пахта ишлаб чиқаришдан бутқулай voz kechish имконини берди.
Ислоҳотларнинг ошиши билан бирга Европа билан муносабатларнинг ҳуқуқий ва институционал асоси тез кентая бошлади. Илгари Ўзбекистон ва ЕИ ПКА асосида бир-бирига энг ёқшимли муомала тартибини қўллашган бўлса, 2021-йил апрель ойида ЕИ Ўзбекистонга ГСП+ (имтиёзли савдо тизими) бенефициар даражасини берди, 2022-йилда эса “Ҳамкорлик ва шерикликни кентайтириш тўғрисида”ги Шартнома (ЕПКА) учун муваққат имзо қўйилди.
Ички трансформация билан бирга Ўзбекистоннинг ташқи сиёсат архитектураси ҳам ўзгарди. Хўжайинлик билан Марказий Осиё давлатлари билан yaqin hamkorlik, шунингдек, Европа мамлакатлари билан алоқаларни фаол кентайтириш – сўнгги йилларда mustahkamlanib бorgan йўналиш – ustuvor даражасига кўтарилди.
Ўтган йилгина Ўзбекистон Франция, Италия ва Словакия билан стратегик шериклик муносабатларини ўрнатди, Венгрия билан стратегик ҳамкорликни кентайтириш бўйича muzokaralar олиб борилди. Президент Мирзиёев, шунингдек, Словенияга ташриф буюрди, Италия Бош вазири ва Болгария Президенти эса Ўзбекистонга ташрифлар ўтказишди.
Ўзбекистон билан Европа, шунингдек, Европа билан бутун Марказий Осиё ўртасидаги алоқаларни mustahkamlashdagi bosqich – 2025-йил апрель ойида Шавкат Мирзиёев raisligida Самарқандда бўлиб ўтган биринчи ЕИ-Марказий Осиё Саммити бўлди. Ўзбекистон Марказий Осиё ва Европа ўртасида янги ҳамкорлик моделини яратиш бўйича кент кўламли ташаббусларни такдим қилди, улар қatoriga quyidagilar kiradi: инвестицияларни ҳимоялаш ва тарғиб қилиш бўйича кўп тарафлама келишув; Марказий Осиё–ЕИ Кўшма Савдо Палатасининг ташкил этилиши; ХЧК ва аёл тадбиркорлигини қўллаб-қувватлаш бўйича минтақавий дастурнинг қабул қилиниши; yashil energetika, инновациялар, транспорт, инфратузилма ва қишлоқ хўжалиги соҳаларидаги минтақавий лойиҳаларни тарғиб қилиш учун инвестиция платформасининг барпо этилиши.
Самарқанд Саммити юксак самарадор бўлди. Икки минтақа ўртасида савдо, транспорт, energetika, рақамли уланиш ва сув хўжалиги соҳаларида стратегик ҳамкорлик ўрнатиш белгиланган Қўшма Декларация қабул қилинди. Европа Комиссияси Раиси Урсула фон дер Лайен ЕИ “Global Gateway” ташаббуси доирасида Марказий Осиё учун 12 миллиард евролик инвестиция пакети тайёрлаганлигини эълон қилди.
Иқтисодий ҳамкорлик траекторияси
Ўзбекистоннинг чуқур демократик трансформациялари Европа мамлакатлари билан муносабатларни сезиларли яхшилатди. Иқтисодий ислоҳотлар Ўзбекистон иқтисодиётининг рақобатбардошлигини ошириб, инвесторлар ишончини mustahkamladi ва европа бизнесининг қизиқишини oshirdi.
Натижалар ҳайратланарли. Ўтган 8 йил давомида Ўзбекистоннинг ЯИҚ икки баробарға oshib, 2024-йилда 115 миллиард долларни ташкил қилди. 2017-йилдан boshlab asosiy kapitalga инвестиция 240 миллиард долларни ташкил қилди, унда чет эл инвестицияси 130 миллиард доллардан ордиқ. Мамлакатнинг валюта захиралари тарихда биринчи марта 48 миллиард доллардан oshdi. Tarkibiy jihatdan, iqtisodiyotda sanoatning ulushi 20% дан 26% га, хизмат кўрсатиш соҳасиники эса 44% дан 47% га оштди. Меҳнат унимдорлиги (банда бўйича ЯИҚ) 45% га oshdi.
Натижада, ўзбек ва европа бизнеслари ўртасида ўзаро фойдали ҳамкорлик учун имкониятлар кентайди. 2017-2024-йиллар давомида Ўзбекистоннинг ЕИ билан савдо айланмаси 2,4 баробарға oshib, 6,4 миллиард долларни ташкил этди; экспорт 3,6 баробарға oshib, 1,7 миллиард долларни, импорт эса 2,2 баробарға oshib, 4,7 миллиард долларни ташкил қилди. 2024-йилда ЕИ Ўзбекистоннинг умумий савдо айланмасида 9,7%, экспортида 6,3%, импортида эса 12% улушга эга бўлди. ЕИ Ўзбекистоннинг савдо шериклари орасида Хитой ва Россиядан кейин учинчи ўринда турди.
Шу билан бирга, ЕИ Ўзбекистоннинг умумий экспортидаги улуши 3,8% дан 6,3% га оштди. Ушбу ўсиш Ўзбекистоннинг ГСП+ имтиёзли савдо тизимига қўшилиши билан амалга ошди, бу ЕИ бозорига тахминан 6200 тариф позицияси бўйича бождод кириш имкониятини берди. ГСП+ дан фойдаланаётган Ўзбекистон экспортининг улуши 59% га етди, имтиёзлардан фойдаланиш darajasi эса 84% ни ташкил этди, бу савдо имтиёзларини самарали фойдаланилишни кўрсатди.
2024-йилда Ўзбекистоннинг ЕИга экспортида кимойвий махсулотлар (52,1%), шунингдек, тоқимачлик, қора ва rangli metallar, mineral mahsulotlar ва озиқ-овқат махсулотлари ustunlik qildi. ЕИ аъзолари орасида, Франция экспортнинг 47,2% ini, Литва 10% ini, Латвия эса 6,9% ini ташкил этди.
Ўзбекистоннинг ЕИдан импорти экспортдан sezilarli darajada oshib ketди – бу миллий иқтисоднинг давом этаётган texnologik moderizatsiyasini aks ettiradi. Ўзбекистоннинг машина, uskuna ва транспорт воситалари жами импортининг тахминан 16% и ЕИ мамлакатларидан келтирилadi.
Инвестиция ҳамкорлиги ҳам тез sur'atlar bilan kengaymoqda. 2024-йилда ЕИ мамлакатлари ва уларнинг молия институтлари томонидан амалга оширилган хорижий инвестициялар ва кредитлар 77% га oshib, 4,1 миллиард долларни ташкил этди (2023-йилда 2,3 миллиард доллар эди). Энг фаол инвесторлар sifatida Германия (1,37 млрд доллар), Нидерландия (1,05 млрд доллар), Кипр (858,9 млн доллар), Чехия (137,8 млн доллар), Италия (99,8 млн доллар) ва Швеция (97,5 млн доллар) ajralib turdi. Бугунги кунда Ўзбекистонда ЕИ капитали иштирокидаги тахминан 1000 та корхона фаолият кўрсатмокда, уларнинг лойиҳалар портфели 30 миллиард еврони ташкил қилади.
Сўнгги йилларда ЕБРРнинг алоҳида ўрни бор, Ўзбекистон унгинг энг йирик бенефициарларидан бирига айланди. Банкнинг Ўзбекистон иқтисодиётига жами инвестициялари 5 миллиард евродан орди, унда 2024-йилдагина тахминан 1 миллиард евро, асосан, хусусий соҳа йўналтирилган.
Ўзбекистондаги ислоҳотлар Европа Иттифоқи билан савдо-иқтисодий ҳамкорлик salmoqli salohiyatini ochиш учун асосий omilga айланди.
Ўзбекистон–Бельгия
Келигувчи ташриф, шунингдек, Ўзбекистон ва Бельгия ўртасидаги алоқаларни mustahkamlashga каратилган бўлади. Дипломатик алоқалар 1993-йилда Брюсселда Ўзбекистон Элчихонаси ochilganidan сўнг ўрнатилган. 1996-йилда икки davlat ikki marta soliqqa tortishning oldini olish to'g'risidagi shartnomani, 1998-йилда эса икки davlat инвесторлари учун ҳуқуқий кафолатларни таъминловчи “Инвестицияларни ўзаро ҳимоялаш ва тарғиб қилиш тўғрисида”ги Шартномани имзолadilar.
Ўзбекистондаги ислоҳотлар давомида бизнес-алокалар ham faollashdi. 2019 ва 2022-йилларги ташрифлар инфратузилма, energetika ва рақамли иқтисод соҳаларидаги ҳамкорлик учун ohangni belgiladi. Жорий савдо hajmidan ko'ra muhimroq narsa, Ўзбекистоннинг ислоҳотларига ЕИ шериклари томонидан кўрсатилаётган тань олиш ва қўллаб-қувватлаш edi, бу узун муддатли ҳамкорлик учун asos yaratadi.
2024-йилда икки tomonlama savdo 62,3 миллион долларни ташкил этди, унда Ўзбекистон экспорти 7,3 миллион долларни, импорти эса 55 миллион долларни ташкил этди. Инвестиция ҳамкорлиги sur'at olmoqda: hozirda Ўзбекистонда Бельгия капитали иштирокидаги ўнлаб компаниялар, шу jumladan sof капитали корхоналар фаолият кўрсатмокда. Янги технологиялар жойлаштирилмокда, masalan, Jaga Climate Designers иситиш ва вентиляция тизимлари бўйича қўшма корхона иштирокчиси, Picanol Group эса юксак texnologiyali тоқимачлик машиналарини yig'ishni жойлаштирmoqda. Бельгия брендлари Belcolade ва Prefamac keyingi joylashtirish bilan shokolad ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish uchun imkoniyatlarni o'rganmoqda.
Савдо ҳажмининг cheklanganligiga qaramasdan, бир нечта соҳаларда ҳамкорликни кентайтириш учун salmoqli salohiyat мавжуд. Бельгиянинг фармацевтика ва биомедицинский тадқиқотлар соҳасидаги yetakchilik ўрни ва Ўзбекистоннинг ўсувдаги фармацевтика бозорини hisobga olган holda, ushbu sohada UCB va Janssen Pharmaceutica kabı компаниялар ishtirok etadigan qo'shma korxonalar yoki sanoat klasterlari ishlab chiqilishi mumkin.
Шунингдек, Ўзбекистонда мева-сабзавотларни qayta ishlash бўйича қўшма лойиҳаларни ишлаб чиқиш, уларни Антверпен порти ва улгуржи бозорлари каби Бельгия логистика марказлари орқали ЕИга экспорт қилиш учун кучли имконият мавжуд. Yashil yard va Puratos kabı mumkin bo'lgan sheriklar sifatida ajralib turadi. Шунингдек, yangi mevalarning (masalan, kuz va qishda uzum) мавсумий тўғридан-тўғри экспорти, шунингдек, quritilgan sabzavotlar, ziravorlar ва органик махсулотлар хам кентайтирилиши мумкин. Yengil sanoatda, европа сифат ва хавфсизлик standartlariga rioya etilgan taqdirdда, tayor trikotaj va uy to'qimachilik buyumlari eksportini oshirish uchun joy mavjud. Bozor salohiyati aniq – Бельгия 2024-йилда тахминан 7,9 миллиард долларлик кийим импорт qildi.
Асосий muammolar sifatida logistika ва standartlar qolmoqda. Бельгия Антверпен атрофида марказлашган ЕИнинг йирик денгиз бошқарув маркази сифатида фаолият кўрсатса-да, Ўзбекистондан тўғри йўналишлар hali cheklangan. Qisqa muddatli ustuvor vazifa sifat va izlanuvchanlikni ta'minlovchi pilot etkazib berish zanjirlari, sovuq zanjir logistikasini ishlab chiqish, ЕИ texnik va sanitariya qoidalariga muvofiq sertifikatlash, Benilyuks konsolidatsiya markazlaridan foydalanish ва ХЧК учун savdo-moliya vositalaridan foydalanish bo'lishi kerak. Ўрта коридор бўйича янги quruqlik yo'llarining bosqichма-боскич ривожланиши билан, Ўзбекистон юкори qo'shilgan qiymatli экспортда yuqori xarajatlar yoki etkazib berishning kechikishlarisiz mustahkam o'rin egallaydi.
Хулоса
Ўзбекистон Европа Иттифоқи билан чуқур иқтисодий ҳамкорлик боскичига кирмокда. Иқтисодиётининг долзарб модернизацияси ва рақамли трансформацияси давомида Европа инвестициялари, технологиялари, таълими ва тадқиқот тажрибаси калид ўрин тутиши мумкин. Шу билан бирга, Ўзбекистон сифати яхшиланган sanoat mahsulotlari экспортини кентайтиришга интилмокда.
Ўзбекистон, шунингдек, 2017-йилга нисбатан 18% ўсиш билан 38 миллион кишига yetgan, yosh va faol aholisi bilan tez o'sayotgan bozordir. Har yili iqtisodiy faol aholining 700 000 ga yaqin kishisi mehnat bozoriga kiradi, bu qo'shma korxonalarni o'z ichiga olgan iqtisodiyot uchun jiddiy inson resurslari bazasini tashkil qiladi.
Qashshoqlikni qisqartirish siyosati natijasida turmush darajasi va xonadon daromadlari sezilarli darajada oshdi. Bir vaqtlar aholining uchdan bir qismi qashshoqlik chegarasidan pastda yashagan bo'lsa, 7,5 million kishi qashshoqlikdan chiqarildi va 2024-йилда qashshoqlik darajasi 8,9% ga tushdi, bu yil esa uni 6% ga tushirish rejalashtirilgan. Uшбу сиёсат нафақат ижтимоий muammolarni hal qiladi, balki ichki talabni kengaytiradi va Ўзбекистон bozoriga kirishga bo'lgan европа бизнесининг qiziqishini oshiradi.
Ўзбекистоннинг ЕИ ва Бельгия билан иқтисодий ҳамкорлигини янада чуқурлаштириш объектив ўзаро фойдали жараён бўлиб, у Президент Шавкат Мирзиёевнинг Бельгияга бўладиган давлат ташрифининг муваффақиятини белгилаб беради.
Имзоланishi кутілаётган келишувлар barqaror energetika ва инфратузилма соҳаларидаги қўшма лойиҳаларнинг илгарилашига, Марказий Осиё ва Европа ўртасидаги транспорт ва texnologik bog'liqlikni mustahkamlashga, shuningdek, Ўзбекистоннинг узуқ муддатли ўсиши ва модернизация траекториясида Европани асосий шерик сифатида o'rnatishga yordam beradi.
Обид Хакимов,
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази директори
