Фарғона водийси-умумий қадриятлар ва маданий яқинлик макони

Фарғона водийси-умумий қадриятлар ва маданий яқинлик макони

15 йил 16-2025 октябр кунлари Фарғона шаҳрида "Фарғона водийси: тинчлик ва тараққиёт йўлидаги саъй-ҳаракатларни бирлаштириш" мавзусида Фарғона тинчлик форумининг биринчи Мажлиси бўлиб ўтади.” Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги стратегик ва минтақавий тадқиқотлар институти (ИСРС) томонидан Қирғизистон ва Тожикистондан келган ҳамкасблари билан ҳамкорликда ташкил етилган ҳамда миллий ва халқаро ташкилотлар томонидан қўллаб-қувватланган ушбу ноёб кенг кўламли тадбир етакчи експертлар, тадқиқотчилар, жамоат арбоблари ва халқаро ташкилотлар вакилларини бирлаштиради. Уларнинг мақсади Марказий Осиёнинг аҳоли зич жойлашган ва маданий бой ҳудудларидан бири-Фарғона водийсини ривожлантириш истиқболларини муҳокама қилишдир. МДҲ, Осиё, Европа ва Amerika қитъасидаги таниқли илмий марказларнинг мутахассислари академиклар, бизнес раҳбарлари, фуқаролик жамияти вакиллари ва минтақадаги ёшлар раҳбарлари билан бир қаторда бир жойда йиғилишади. Бирлашган Миллатлар ташкилоти, Шанхай ҳамкорлик ташкилоти( ШҲТ), мустақил давлатлар Ҳамдўстлиги( МДҲ), Осиёда ўзаро ҳамкорлик ва ишончни мустаҳкамлаш чоралари бўйича конференция (CИCА), Европа Иттифоқи, Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти каби халқаро ташкилотларнинг юқори даражадаги делегатлари (ЕХҲТ) ҳам иштирок етиши кутилмоқда. Таклиф етилган меҳмонлар орасида Бергҳоф фонди (Германия), Мартти Аҳтисаари тинчлик фонди (Финляндия), Пеаcенехус (Швейцария) ва Стокголм халқаро тинчлик тадқиқот институти (СИПРИ) каби таниқли тинчликпарвар ташкилотлар бўлади. Форумда 300 дан ортиқ иштирокчилар, жумладан, Марказий Осиёдан 150 га яқин, МДҲ, Осиё, Европа ва Америкадан 50 дан ортиқ иштирокчилар иштирок етади. Експертларнинг фикрича, Forum Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг БМТ бош Ассамблеясининг 80 — сессиясида-Марказий Осиёни тинчлик, яхши қўшничилик ва шериклик маконига айлантириш борасидаги қарашларини мустаҳкамлайди. Президент Мирзиёев таъкидлаганидек, минтақа янги Марказий Осиё даврига қадам қўймоқда. Ёпиқ чегаралар, ҳал қилинмаган низолар ва низолар кунлари ўтмишга айланиб бормоқда. Ўсиб бораётган бирдамлик, барқарорлик ва ривожланаётган умумий ўзига хослик туфайли Марказий Осиё тобора global саҳнада мустақил ва нуфузли актёр сифатида тан олинмоқда. Forum ўтказиладиган жой сифатида Фарғона водийсини танлаш рамзий маънога ега. Ушбу ноёб минтақа Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистоннинг ҳаёт йўллари кесишган жойидир. Бу давлатлар ўртасида ўрнатилган ишонч, мулоқот ва ҳамкорлик муҳити Президент Мирзиёев томонидан қўллаб-қувватланаётган яхши қўшничилик сиёсатига мисол бўла олади. Тарихий ёзувларда қадимги Фарғона давлати ҳақида сўз боради Даван, айниқса шаҳарлари Ахсикент ва Мингтепа серҳосил ерлари, кучли мудофааси ва қимматбаҳо отлари билан машҳур бўлган. Бу кеч 2 аср АВВ Хитой Солномалар ҳужжатлаштирилган. Ўрта асрларга келиб водий етакчи минтақалардан бири бўлган Мавараннаҳр (Трансохиана). Дан археологик қолдиқлар бронза асри, ерта темир асри ва ўрта асрлар даврлар водийнинг кўплаб цивилизациялар бешиги сифатидаги ролидан далолат беради. Хан сулоласи тарихчиси Сима Қиан шундай деб ёзган еди: "одамлар қуруқликда яшайдилар, далаларни ишлов беришади ва гуруч ва буғдой етиштиришади. Улар уйларда ва мустаҳкам шаҳарларда яшайдилар, бу минтақада етмиш ёки ундан ортиқ турли ўлчамдаги шаҳарлар мавжуд."Ўрта аср Араб географлари Фарғонани кўплаб шаҳар ва қишлоқлар билан ўралган, дашт ва тоғлар билан ўралган, шаҳар ҳаёти ҳам, чорвачилик ҳам ривожланган ер деб таърифлашган. Қўқон, Хўжанд, Ўш ва Марғилон каби шаҳарлар кўп асрлик ҳунармандчилик, савдо ва таълим марказлари бўлган. Карвонлари Буюк Ипак йўли бу ердан ўтган; водийда енг қадимги мадрасалар ташкил етилган. Минтақа Форс, Хитой, Ҳиндистон ва Араб дунёси ғоялари учун чорраҳага айланди. Еллин, Бақтрия, Парфия, Хитой ва Ислом сивилизациялари чорраҳасида жойлашган Фарғона водийси маданий алмашинувнинг ноёб маркази бўлиб, бугунги кунда унинг тиллари, анъаналари, ошхонаси ва меъморчилигида яққол намоён бўлмоқда. Мутахассисларнинг фикрига кўра, Фарғона водийси халқлари асрлар давомида сиёсий, иқтисодий ва гуманитар ҳамкорлик давомида шаклланган ягона тарихий ва цивилизация ҳамжамиятини ташкил етади. Фарғона водийси турли маданиятларнинг биргаликда яшаши нафақат мумкин, балки самарали еканлигининг ёрқин далилидир. Бу ерда анъаналар сақланиб қолади, шу билан бирга ҳамкорликнинг янги шакллари доимий равишда пайдо бўлади, қўшма байрамлардан тортиб трансчегаравий ташаббусларгача. Минтақа самарали равишда маданиятлараро мулоқот идеаллари фаол амалга ошириладиган маданий конвергенция лабораториясига айланди. Фарғона водийси ўзининг бой мероси, аҳолиси зич ва улкан иқтисодий салоҳияти билан барқарор ривожланиш, екологик хавфсизлик ва трансчегаравий ҳамкорликка алоҳида еътибор қаратишни талаб етади. Бу ерда тинчлик, ўзаро ишонч ва тараққиётни ривожлантириш учун мувофиқлаштирилган ҳаракатлар ва очиқ мулоқот муҳим аҳамиятга ега. Forum кун тартиби кенг кўламли масалаларни ҳал қилади: * Минтақавий мулоқот ва ишончни мустаҳкамлаш; * Барқарорлик ва барқарор ривожланишни биргаликда таъминлаш; * Водийнинг иқтисодий ва сармоявий салоҳиятини очиш; * Маданий-гуманитар алоқаларни ривожлантириш; * Фуқаролик жамияти, ёшлар ва хусусий секторни трансформация жараёнларига жалб қилишни кучайтириш. Муаммоларни имкониятларга айлантириш ва минтақавий ҳамкорликни тинчлик ва фаровонликнинг мустаҳкам пойдевори сифатида ўрнатишга алоҳида еътибор қаратилади. Фарғона водийсининг етуклиги унинг умумий тарихий-маданий пойдеворида акс етади, бу еса минтақадаги мамлакатларга нолдан емас, балки мавжуд ишонч асосида мулоқот ўрнатиш имконини беради. Бугунги кунда Фарғона водийси тарихий тимсол емас, балки барқарор ривожланиш ва иқтисодий ҳамкорлик учун стратегик минтақадир. Қўшма transport ва енергетика лойиҳалари, трансчегаравий бозорлар ва рақамли ташаббуслар динамик ўсишга олиб келади. Фарғона тинчлик форуми нафақат мунозара майдончаси, балки бутун минтақа манфаати учун ғоялар яратиш, саъй-ҳаракатларни бирлаштириш ва лойиҳаларни илгари суришнинг доимий механизмига айланишга тайёр. Ташкилотчиларнинг таъкидлашича, Фарғона водийси мисолида сиёсий барқарорлик чуқур маданий-гуманитар ишлар билан бирга олиб борилиши керак бўлган можародан кейинги минтақалар учун намуна бўлиши мумкин. Бу ерда тинчлик ва тараққиётни қўллаб-қувватловчи умумий тарихий ва маданий меросга асосланган ҳамкорликнинг ҳақиқий механизмлари яратилмоқда. Форумнинг кутилган натижалари қаторида Фарғона водийсида ягона дўстлик, яхши қўшничилик ва барқарор тараққиёт маконини барпо етишга чақирувчи Коммуниқ-коммуникациянинг қабул қилиниши ҳам бор. Тайёргарлик муҳокамалари Фарғона водийси ўтмиш илҳомлантирадиган, бугунги кун бирлаштирадиган, келажак еса тинчлик ва ҳамкорлик қадриятларига асосланадиган маскан еканлигини аллақачон тасдиқлади. Можаролар одатий ҳолга айланган ва халқаро ҳамжамият барқарор бирга яшашнинг янги моделларини излаётган дунёда Фарғона тинчлик форуми битта аниқ жавобни таклиф қилади: тинчлик ишончдан, ишонч еса очиқ мулоқотдан бошланади. Фарғона шунчаки харитадаги нуқта емас-бу ҳурмат мулоқот тилига айланадиган, дўстлик қўшничиликнинг пойдеворини, маданий хилма-хиллик еса бирлик манбаи бўлган макондир.

Алишер Собиров,

Тарих фанлари доктори, Низомий Номидаги Миллий Педагогика Университети Профессори, Ўзбекистон; Қўшимча доцент, Шанхси оддий университети, Хитой Халқ Республикаси