АГАР СИЗ ТИНЧЛИКНИ ХОҲЛАСАНГИЗ, ҚЎШНИЛАРИНГИЗ БИЛАН ДЎСТ БЎЛИНГ

АГАР СИЗ ТИНЧЛИКНИ ХОҲЛАСАНГИЗ, ҚЎШНИЛАРИНГИЗ БИЛАН ДЎСТ БЎЛИНГ

Мутахассислар кўпинча лотинча "си вис паcем, пара беллум" иборасини ишлатишади, бу "агар сиз тинчликни хоҳласангиз, урушга тайёрланинг"деб таржима қилинади. Улар фақат куч тинчликни кафолатлаши мумкинлигини таъкидлайдилар. Сўнгги йилларда Марказий Осиёда кузатилган жараёнлар бунинг аксини кўрсатмоқда. Геосиёсий нотинчлик фонида минтақа давлатлари мунтазам равишда биринчи навбатда мулоқот ва яхши қўшничилик тамойилларига асосланган сиёсат олиб борадилар. Қисқа вақт ичида минтақанинг қиёфаси кескин ўзгарди, умумий ўсиш нуқталари шаклланмоқда ва ўзаро ишонч барқарорликнинг муҳим шартига айланмоқда. Ривожланишнинг умумий омиллари аниқланмоқда: умумий иқтисодий маконни шакллантириш, инвестицияларни фаол жалб қилиш ва маданий-гуманитар алоқаларни мустаҳкамлаш. Минтақада бирдамлик ва бирдамлик руҳи шаклланди. Ўзбекистон раҳбари Шавкат Мирзиёев БМТ Бош Ассамблеясининг 80-сессиясида таъкидлаганидек, "бугун Марказий Осиё бошқача - у Бирлашган ва мустаҳкам, мулоқот ва кенг кўламли шериклик учун очиқ". Минтақанинг сиёсий ўзгариши барқарор иқтисодий ўсиш билан таъминланади ва бу минтақанинг ўсиб бораётган қудратини намойиш етади. Хусусан, сўнгги 10 йил ичида Марказий Осиё ялпи ички маҳсулоти йилига 6% дан ортиқ ўсди — бу global ўртача кўрсаткичдан икки баравар тез. Сиёсий Ирода ва давлатлар раҳбарларининг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари туфайли чегара масалаларини ҳал етишда салмоқли натижаларга еришилди. Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон президентларининг 31-йил 2025-март куни Хўжандда бўлиб ўтган уч томонлама учрашуви бу йўлда муҳим босқич бўлди. Натижада уч мамлакат давлат чегараларининг туташ нуқтаси тўғрисида битим имзоланди, бу давлатларимиз ҳукуматлари тинчлик ва тотувликни ҳамма нарсадан устун қўйганининг яққол далилидир. Буларнинг барчаси тинчликка фақат дўстона муносабатларнинг асоси бўлган ўзаро тушуниш, қўллаб-қувватлаш ва ҳамкорлик орқали еришиш мумкин деган фикрни тасдиқлайди. Биз "тинчликни истасангиз, қўшниларингиз билан дўст бўлинг" тамойилига амал қиламиз, бу ёндашув минтақада содир бўлаётган интеграция жараёнларининг моҳиятини акс еттиради ва, албатта, бизнинг замонамизнинг енг мураккаб тўқнашувларини ҳал қилиш учун "намунали model" сифатида халқаро ҳамжамият еътиборига лойиқдир. Асрлар давомида инсоният дунёни қандай тушунган? Инсоният тарихи давомида тинчлик енг юксак маънавий ва ижтимоий қадриятлардан бири сифатида қабул қилинган. Қадимги даврларда ҳам қадимги Юнонистондаги мутафаккирлар Еирене феноменини – уйғунлик ҳолатини, душманлик ва жамиятдаги барқарор тартибни тўхтатишга интилишган. Шарқ фалсафий тафаккурида тинчлик тушунчаси ҳам алоҳида ўрин тутган. Бу, биринчи навбатда, инсоннинг ўзи ва атрофидаги дунё билан ички уйғунлиги, маънавий мувозанат ва ахлоқий баркамолликка йўл сифатида тушунилган. Марказий Осиёнинг буюк мутафаккирлари тинчлик ғоясини ривожлантиришда давом етиб, унга фалсафий ва гуманистик мазмун бағишладилар. Шундай қилиб, Абу Наср Фаробий тинчлик ва тотувликни адолат, ақл ва одамлар ўртасидаги ўзаро тушуниш ижтимоий фаровонликнинг асосига айланадиган "фазилатли шаҳар" мавжудлигининг ажралмас шарти деб билди. Алишер Навоий ўзининг шеърий асарларида тинчликни инсон маънавий-ахлоқий камолотининг енг олий шакли, яратилиш асоси ва халқлар ўртасидаги ўзаро ҳурмат сифатида кўрсатган. Шундай қилиб, асрлар давомида тинчлик ғояси уни урушнинг йўқлиги деб тушунишдан одамлар ва Миллатлар ўртасидаги маънавий ва ахлоқий уйғунликни англашга айланди. Нима учун Фарғона Forum ўтказиладиган жой сифатида танланди? Forum ўтказиладиган жой сифатида Фарғонани танлаш бежиз емас. Фарғона водийси турли тилларда сўзлашувчи ва турли динларга еътиқод қилувчи халқлар асрлар давомида тинч-тотув яшаб келган ноёб географик ҳудуддир. Буюк Ипак йўли водийдан ўтган ва унинг аҳолиси ҳунармандчилик, савдо ва илм-фан билан шуғулланган, доимо ўзаро тушуниш ва мулоқотга интилган. Можаро минтақа учун бегона тушунчадир. Бугунги кунда Фарғона водийси ўзаро муносабатлари яхши қўшничилик, ўзаро ҳурмат, суверенитет ва ҳудудий яхлитлик тамойилларига асосланган учта мустақил давлат ҳудудларини бирлаштиради. Фарғона водийси Марказий Осиёдаги енг гавжум минтақадир. Маълумотларга кўра, биргина Ўзбекистоннинг Андижон, Наманган ва Фарғона вилоятларида 11 миллионга яқин аҳоли истиқомат қилади, бу мамлакат аҳолисининг деярли учдан бир қисмини ташкил етади. Агар минтақанинг географик қисми бўлган қўшни давлатлар ҳудудлари аҳолисини ҳисобга олсак, умумий кўрсаткич тахминан 17 миллионни ташкил қилади. Шуни инобатга олган ҳолда, Марказий Осиё мамлакатлари минтақавий интеграцияни барқарор ривожланишнинг муҳим шарти сифатида кўриб, чуқурлаштиришга интилмоқда. Ўзаро ишонч ва шерикликни мустаҳкамлаш уларнинг ташқи сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланмоқда. Муайян қадамларни муҳокама қилиш ва тажриба алмашиш учун очиқ мулоқот ва позицияларни мувофиқлаштиришга ёрдам берадиган платформалар керак. Ана шундай платформалардан бири 15-16 октабр кунлари Фарғона Давлат университетида бўлиб ўтадиган Фарғона тинчлик форуми бўлади. Унда Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон давлат идоралари ва ишбилармон доиралари вакиллари, илмий-таҳлил ва тадқиқот марказлари експертлари, шунингдек МДҲ, ШҲТ, ЕХҲТ, БМТТД, ЕИ ва бошқа халқаро ташкилотлар делегатлари иштирок етади. Бундан ташқари, Фарғона водийси кўп миллатли ҳудуд бўлиб, унда барча халқ ва елат вакиллари тинч-тотувликда яшайди. Шу муносабат билан ҳукумат томонидан миллатлараро дўстликни мустаҳкамлаш, барча фуқароларнинг ўз она тилида таълим олиши, миллий маданиятини ўрганиши учун шароит яратишга қаратилаётган еътибор муҳим аҳамият касб етмоқда. Бугунги кунда Фарғона, Наманган ва Андижон вилоятларида 250 дан ортиқ мактаб мавжуд бўлиб, уларда ўқитиш қирғиз, рус ва тожик тилларида олиб борилади. Миллатлараро тотувликни таъминлаш, маданиятлараро мулоқот ва бағрикенгликни ривожлантириш, қўшни давлатлар билан яхши қўшничилик муносабатларини мустаҳкамлашда иштирок етаётган миллий маданият марказларининг минтақавий филиалларининг муҳим ролини алоҳида таъкидлаш лозим. Ушбу соҳада 17 та миллий маданият марказлари (Фарғонада 8 та, Андижонда 5 та ва Наманган вилоятларида 4 та), шу жумладан рус, славян, корейс, яҳудий, немис, Tatar, қирғиз, Уйғур, тожик ва турк томонидан турли тадбирлар амалга оширилмоқда. Ижтимоий аҳамиятга молик лойиҳаларни амалга ошираётган жамоат бирлашмалари, жамғармалар ва Ннтларнинг маҳаллий донорлар маблағлари ҳисобидан ҳамда Жаҳон банки, БМТТД, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Аҳолишунослик жамғармаси, БМТ аёллар, Европа Иттифоқи, халқаро ташкилотлар ва хорижий ҳамкорлар кўмагида амалга ошираётган фаолияти ҳақида алоҳида тўхталиб ўтиш лозим Миграция ташкилоти, хавфсизлик дунёси, ДВВ International, адолатли ва барқарор ривожланиш ечимлари, ДИА International ва бошқалар. Бундай лойиҳаларнинг амалга оширилиши ижтимоий ҳимоядан фойдаланиш имкониятини таъминлаш, тадбиркорлик кўникмаларини ривожлантириш, аёллар ва ёшларнинг жамоат ишларида иштирокини ошириш, чегара ҳудудлари аҳолиси ўртасида ўзаро тушуниш ва дўстликни мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда. Умуман олганда, биринчи Фарғона тинчлик форуми минтақа мамлакатлари ўртасида яхши қўшничилик муносабатлари ва шерикликни ривожлантиришда янги саҳифа очади. Бунда Фарғона водийсининг макон сифатида танланиши унинг ўзаро англашув ва ҳамжиҳатлик макони сифатидаги тарихий ролини акс еттиради. Шубҳасиз, ушбу forum Марказий Осиёда барқарорликни янада мустаҳкамлаш ва ҳамкорликни кенгайтириш учун қўшимча рағбат беради.

Аброр Юсупов,

Сиёсатшунослик фанлари номзоди, Доцент, Директор ўринбосари Демократик жараёнларни таҳлил қилиш маркази