ФАРҒОНА ВОДИЙСИ: СТРАТЕГИЯНИНГ УМУМИЙ КЎРИНИШИ БАРҚАРОР РИВОЖЛАНИШ ВА ФАРОВОНЛИК УЧУН

ФАРҒОНА ВОДИЙСИ: СТРАТЕГИЯНИНГ УМУМИЙ КЎРИНИШИ БАРҚАРОР РИВОЖЛАНИШ ВА ФАРОВОНЛИК УЧУН

Фарғона водийси Марказий Осиёнинг тарихий юраги бўлиб, унда ишонч, яхши қўшничилик ва барқарор ривожланишга асосланган минтақавий ҳамкорликнинг янги модели шаклланмоқда. Ташаббус Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Фарғона тинчлик форумини ўтказиш минтақа мамлакатлари ўртасида ўзаро англашувни мустаҳкамлаш, тинчлик, барқарорлик ва умумий фаровонлик майдонини яратиш истаги муштараклигини акс еттиради. Кириш Тарихий жиҳатдан Фарғона водийси мамлакатлар умумий ресурслардан фойдаланган ва одамлар яқин алоқада бўлган умумий макон еди. Асрлар давомида водий Ғарб ва Шарқни боғлайдиган асосий савдо йўлларининг чорраҳасида. Яхши қўшничилик муҳитини яратиш Фарғона водийсида Марказий Осиё бўйлаб ижобий ўзгаришлар акс етмоқда. Аслида, бу сиёсий Ирода, жамланган ифода натижасидир хавфсизликни таъминлаш бўйича барча беш мамлакат раҳбарларининг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари ва минтақадаги барқарорлик. 15 йил 16-2025 октябр кунлари Фарғонада Фарғона тинчлик форумининг ўтказилиши Ўзбекистон Президентининг БМТ Бош Ассамблеясининг 80-сессиясида Марказий Осиёни ушбу соҳага айлантириш тўғрисидаги баёнотини тасдиқлайди тинчлик, дўстона муносабатлар ва шериклик соҳаси.

ТАНГЛИК ЗОНАСИДАН ИШОНЧ МАКОНИГАЧА

 Мустақилликнинг дастлабки йилларида ҳал қилинмаган чегара масалалари ва кўплаб етно-ҳудудий анклавларнинг мавжудлиги асос бўлиб хизмат қилди минтақани можаро зонаси сифатида кўриш учун. Бироқ, бугунги кунда сиёсий Ирода ва раҳбарларнинг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари туфайли Фарғона водийси, илгари "chang кег"сифатида қабул қилинган "Ахиллеснинг товони" ва "иссиқ нуқта" тинчлик, барқарор ривожланиш ва имкониятлар маконининг рамзига айланмоқда. Сўнгги йилларда Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон дипломатия ва барқарор сиёсий алоқаларни ўрнатишда сезиларли ютуқларга еришди. Мамлакат раҳбарларининг ташрифлари ва уларнинг Шанхай ҳамкорлик ташкилоти каби минтақавий forum ва ташкилотлардаги иштироки Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг маслаҳат учрашуви ўз ҳиссасини қўшади сиёсий ва иқтисодий алоқаларни чуқурлаштириш. Икки томонлама ривожланиш сиёсий соҳадаги кўп томонлама муносабатлар минтақавий интеграция ва ўзаро қўллаб-қувватлаш учун мустаҳкам пойдевор яратишга ёрдам берди. Бундан ташқари, Марказий Осиёнинг барча беш давлати Фарғона водийсининг барқарор ривожланишига ҳисса қўшмоқда. Сув-енергетика соҳасидаги қўшма лойиҳалар амалга оширилмоқда. 2023 йил январ ойида Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон имзоланди Камбарата ГЕС-1 қурилиш лойиҳасини амалга ошириш учун" "йўл харитаси" ва 2024 йил июн ойида тайёргарлик бўйича идоралараро келишув лойиҳани амалга ошириш учун. Минтақавий дипломатиянинг янги босқичи 2017 йилда сайловлар билан бошланди Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон Республикаси Президенти сифатида. Муносабатлар қўшни давлатлар билан сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилди. Очиқлик, ҳурмат ва тенглик тамойилларига асосланган мулоқот пойдевор қўйди узоқ муддатли дўстона яшаш учун. Уч давлат—Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон раҳбарларининг сиёсий иродаси туфайли 2025 йилда тарихий келишувларга еришилди Давлат чегараларининг кесиш нуқтаси тўғрисидаги шартнома имзоланиши билан ва абадий Дўстлик тўғрисида Хўжанд Декларацияси. Ушбу ҳужжатлар ишонч ва ижодий шерикликнинг янги даврининг рамзи бўлди. Шартнома учта давлатнинг чегараларини қонуний равишда ўрнатди Фарғона водийсидаги бетон нуқтада. Бу ютуқ кутилмаганда, тайёргарлик ишисиз келмади. Ўтган ойларда, 13 йил 2025 мартда Қирғизистон ва Тожикистон ўзларининг умумий чегараларини белгилаш бўйича муҳим келишувни имзоладилар—бу узоқ музокараларнинг якуний босқичи. Қирғизистон Президенти Садир Жапаров минтақавий интеграция фаол ривожланиб, ҳамкорликни мустаҳкамлашда давом етаётганини таъкидлади барча соҳаларда Марказий Осиё бўйлаб барқарор ривожланиш ва фаровонлик калити бўлади. Ўз навбатида, Тожикистон Президенти Имомали Раҳмон ривожланишни чақирди яхши қўшничилик, тенглик ва ўзаро ҳурмат тамойилларига асосланган уч мамлакат ўртасидаги муносабатлар Тожикистон ташқи сиёсатининг устувор йўналишларидан биридир. Халқаро ҳамжамият янги дипломатик йўналиш ташаббускори бўлган Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ажралмас ролини алоҳида таъкидлайди: "чегаралар халқларимизни ажратмаслиги, балки бирлаштириши керак." Ушбу ёндашув тинч ўзгаришларнинг моделини яратади, бу ерда ташқи омиллар емас, балки ички омиллар ишонч, дўстлик ва яхши қўшничилик меъморчилигини шакллантиради. Фарғона водийсида барқарорлик ва ҳамкорлик соҳасини шакллантиришга ташқи иштирокисиз, фақат уч давлат раҳбарларининг кучли сиёсий иродаси, халқларнинг хоҳиш-иродаси билан еришилди тинч-тотув яшаш, мустаҳкам тинчлик ва фаровонлик учун мустаҳкам пойдевор яратиш. Фарғона водийси - бошқа ҳудудларда давлатлараро муносабатларни ўрнатишнинг "намунали намунаси" Фарғона водийси Марказий Осиёнинг ноёб воҳаларидан бири-Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон халқларининг тақдири бир-бирига боғланган жой. Бу ерда 17 миллиондан ортиқ одам яшайди, бу 20 кишини ташкил қилади% Марказий Осиё аҳолисининг умумий сони 83 million атрофида. Бугунги кунда водий аста – секин янги Марказий Осиё-чегаралар тўсиқ емас, балки ўзаро таъсир кўприги бўлган минтақанинг рамзига айланмоқда. Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон ўртасидаги transport, савдо ва гуманитар алоқаларнинг ривожланиши ягона маконни шакллантиришга замин яратмоқда умумий фаровонлик учун ўзаро муносабатлар учун. Қўшма инфратузилма ва иқтисодий лойиҳалар, йўлларни тиклаш ва темир йўллар, чегара логистика марказларини ривожлантириш ва назорат пунктларини модернизация қилиш одамлар, товарлар ва ғояларнинг еркин ҳаракатланиши учун шароит яратмоқда. Фарғона водийси ва ташқи дунё ўртасидаги алоқалар фаол ривожланмоқда. Бугунги кунда у халқаро multimodal transport коридорларига қўшилмоқда ва аста-секин Шарқ ва Ғарбни боғлайдиган минтақалараро транзит маркази мақомини тикламоқда. Бу борада Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўл лойиҳаси муҳим аҳамият касб етади. Агар амалга оширилса, бу иқтисодиётга мултипликатор таъсир қилади минтақадаги барча мамлакатлардан. Темир йўл форс кўрфази портларига киришни таъминлайди тинч океани еса янги бозорларни очади, шу билан иқтисодиётни диверсификация қилади ва янги иш ўринлари яратади. Виза режимлари соддалаштирилмоқда ва чегара ўтиш пунктларида ўтказиш қобилияти яхшиланмоқда, бу еса ўзаро саёҳат қилишни рағбатлантиради фуқаролар томонидан. Ўзбекистон Туркманистондан ташқари барча Марказий Осиё давлатлари билан визасиз режимга ега. Хусусан, ҳозирги кунда Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасида 17 та, Ўзбекистон ўртасида 25 та чегара ўтиш пункти мавжуд ва Қирғизистон. 2016 йилда Ўзбекистон ўртасида атиги 13 kishi бор еди ва Қирғизистон ва уларнинг барчаси чекловлар билан ишлайди. Мисол учун, ҳозирда Дустлик назорат пункти орқали 20 000 тагача одам ўтмоқда Ўзбекистон-Қирғизистон чегарасида ҳар куни, қайси 100 нисбатан баробар кўп 2016. Шу билан бирга, ўтаётган автомобиллар сони ўн баробар кўпайиб, кунига 700 тага етди. Мингтепа ва Хонобод чегара пунктлари 2023 йилда, Учқўрғон ва Қорасув пунктлари 2024 йилда очилган. Ушбу пунктлар 2009-2010 йилдан бери ёпилган еди. Бугунги кунда Ўзбекистон ва Қозоғистон фуқаролари бир-бирларининг мамлакатларига рўйхатдан ўтмасдан 30 кунгача саёҳат қилишлари мумкин. Визасиз режим Ўзбекистон ва Қирғизистон ўртасида 60 кунгача ташкил етилган, ва 1 йил 2023 сентябрдан бошлаб ИД карталаридан фойдаланиш мумкин бўлди (чет ел паспортлари ўрнига) икки мамлакат ўртасида ўзаро саёҳат қилиш учун. Товарлар ва одамлар чегарани кесиб ўтишлари учун зарур бўлган вақт мисли кўрилмаган саккиз дақиқагача қисқартирилди. Ўз навбатида, Тожикистон фуқаролари Ўзбекистон еса бир-бирининг ҳудудида 30 кунгача қолиши мумкин визасиз. Бу, ўз навбатида, ҳамкорликни фаоллаштиришга ёрдам беради Фарғона водийси халқлари ўртасидаги ўзаро англашув яхшиланди. Умуман олганда, Фарғона водийсида тарих давомида бўлгани каби умумий макон шаклланмоқда. Водийнинг ўзаро боғлиқлигини тиклаш бутун минтақанинг барқарорлиги ва барқарор ривожланишига ёрдам беради. Халқаро ҳамжамиятнинг ушбу жараёнларга бўлган қизиқиши Марказий Осиё тинчлик маданиятини шакллантиришнинг муҳим марказига айланиб бораётганини тасдиқлайди. Ўзбекистон томонидан илгари сурилган ташаббуслар қўллаб-қувватланди БМТ, ЕХҲТ, Европа Иттифоқи ва бошқа халқаро ҳамкорлардан минтақавий саъй-ҳаракатларнинг қонунийлиги ва барқарорлиги. Бу жараёнда Фарғона тинчлик форуми алоҳида ўрин тутади—бу нафақат дипломатик учрашув, балки янги фалсафани ривожлантириш платформаси минтақавий ҳамкорлик. Ушбу forum сиёсий раҳбарлар, експертлар ва жамоат арбобларини бирлаштириб, тинчлик ва ишончни мустаҳкамлаш бўйича очиқ мулоқотни таклиф етади, ва Марказий Осиёда барқарор ривожланиш. Ушбу тадбир минтақа мамлакатларига ўзларининг барқарорлик ва барқарор ривожланиш архитектурасини мустақил равишда шакллантиришга имкон беради ўзаро ҳурмат ва янги авлодлар учун яхши келажакка интилиш ҳақида.

Хулоса

Фарғона водийси аста-секин тинчлик маконига айланиб бормоқда ва тотувлик, бу ерда халқлар умумий тил топиб, биргаликда мустаҳкамланади минтақанинг барқарорлиги. Дўстлик муҳитини яратиш ва Фарғона водийсидаги дўстона муносабатлар бугунги нотинч global шароитда ҳам минтақада барқарорликни таъминлаш мақсадга еришилганидан далолат беради. Бу жараён сабр-тоқат, донолик ва оқилона муросага келишга тайёрликни талаб қилади. Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон мураккаб қийинчиликларга қарамай, бу фазилатларни ва ўз қобилиятини намойиш етди, хавфсизликни мустаҳкамлаш ва барқарор ривожланиш каби умумий мақсадлар учун бирлашиш. Ўз навбатида, Фарғона тинчлик форуми мулоқот ва ишончни мустаҳкамлаш, Фарғона водийсининг барқарор ривожланишини таъминлаш, иқтисодий салоҳиятни очишга қаратилган доимий платформага айланиши керак, ва маданий-гуманитар алоқаларни мустаҳкамлаш. Ушбу учрашув минтақадаги умумий келажакни биргаликда қуришга қарор қилган мамлакатларнинг бирлигини акс еттиради.    Муаллифлар:

Дилорам Мухсинова ва Бекзод Олимжонов,

катта илмий ходимлар Ташқи сиёсатни ўрганиш маркази (Ўзбекистон)