Туркий Давлятлар Ташкилоти доирасида иктисодий ташаббусларни амалга ошириш таҳлили
Туркий Давлятлар Ташкилоти доирасида иктисодий ташаббусларни амалга ошириш таҳлили
Туркий Давлятлар Ташкилоти (ТДТ)га аъзоликнинг нисбатан қисқа муддатида Ўзбекистон кузатувчилик мақомидан интеграция лойиҳаларининг асосий ташаббускорларидан бирига айланди. Мамлакат савдо, инвестиция, транспорт, рақамлаштириш ва барқорор ривожланиш соҳаларидаги ташаббусларни илгари суриб, ташкилотнинг иктисодий кундалигини фаол шакллантирмоқда. Бугунги кунда фақат декларатив таклифлар хақидагина эмас, балки уларнинг амалий амалга оширилишининг дastлабки натижалари хақида ham гапириш мумкин, бу esa Ўзбекистоннинг туркий мамлакатларнинг умумий иктисодий маконини шакллантиришидаги ortib borayotган ролини тасдиқламоқда.
Ўзбекистон ташаббусларининг эволюцияси
Ўзбекистон Президентининг 2018-йилда ТДТ саммитида биринчи бор иштирок этишидан бошлаб, бизнинг мамлакатимиз иктисодиёт, транспорт, рақамли технологиялар, экология ва гуманитар хамкорлик соҳаларида доим аник таклифлар билан чиқиш қилмоқда.
Чолпон-Ота саммитида савдо ва транспорт коридорларини ривожлантиришга алохида эътибор қаратилди. 2019-йилда Бокуда ёш тадбиркорлар форумининг ташкил этилиш гаяси илгари сурилди. Пандемия davrida Ўзбекистон "яшил коридорлар"ни яратиш ва логистикани соддалаштиришни таклиф қилди. 2022-йилдаги Самарқанд саммитида эса янги иктисодий имкониятларнинг умумий маконини яратиш ва Турк инвестиция фондининг ишга туширилиши масалалари кўриб чиқилди. 2023–2024 йилларда Турк тараққиёт банкини, Темир йўл администрациялари Кенгашини ташкил этиш ва рақамли хужжат айланмаси тўғрисидаги келишувларни имзолаш борасидаги ташаббуслар илгари сурилди. 2025-йилда эътибор логистикага қаратилди, Будапештдаги норасмий саммитда Транскаспий йўналишида "ягона дарёза" ва "яшил коридор" тизимларини жорий этишни тезлаштириш таклиф қилинди.
Шу тариқа, етти йил давомида Ўзбекистон ташаббуслари ТЖТ мамлакатлари ўртасида иктисодий интеграциянинг узуқ муддатли стратегиясини, инвестиция фаоллигини ва саноат хамкорлигини шакллантирадиган тизимли хусусиятга эга бўлди.
Саммитларда илгари сурилган ташаббусларни амалга ошириш
Ўтган ТЖТ саммитлари Ўзбекистон томониidan баён қилинган ташаббусларнинг кўпчилик қисми декларатив даражадан амалий амалга ошириш боскичига ўтганини кўрсатди.
Авваламбор, Турк инвестиция фондининг ишга туширилишини қайд этиш керак. Уни ташкил этиш тўғрисидаги қарор 2022-йилда Самарқандда қабул қилинди, 2023-йилда Анкарада ҳуқуқий расмийлаштирилди ва 2024-йил бошida кучга кирди.
2025-йил февраль oйida Озарбойжонда бўлған ТЖТ мамлакатлари бизнес-форумида Турк инвестиция фондининг устав капиталини 20% га ($500 млн дан $600 млн гача) ошириш тўғрисида қарор қабул қилинди, бу esa Ўзбекистон $100 млн инвестиция киритди.
Бугунги кунда фонд биргаликдаги лойиҳаларни қўллаб-кувватлаш бўйича иш бошлади, буни молиявий интеграция соҳасидаги асосий ютуқ дейиш мумкин. Шу билан бирга, Турк тараққиёт банкини ташкил этиш тўғрисидаги таклиф hozircha muzokaralar bosqichida va umumiy moliyaviy infratuzilmani shakllantirishdagi keyingi qadam sifatida ko'rib chiqilmoqda.
Транспорт-логистика кундалигидаги прогресс ham kam кўрсаткич эмас. Ўзбекистон ташаббуси билан Темир йўл администрациялари Кенгашини ташкил этиш бўйича muzokaralar boshlandi, шунингдек, электрон рухсатномалар ва e-TIR тизимларини жорий этиш бўйича ҳужжатлар келишилган. Ушбу инструментлар келажакдаги ягона рақамли транспорт макони учун пойдевор яратишда, аммо амалда hozircha tajriba loyihalari va kelishilgan yo'l xaritalari haqida gap ketmoqda.
"Ўрта транспорт коридори"да "яшил коридорлар" ва "ягона дарёза" тизимларини жорий этиш тўғрисидаги таклиф ham якуний ҳужжатларда ўз аксини топган, аммо амалга оширишга тайёргарлик боскичида. Аник қадам сифатида 2025-йил ноябрь oйида Тошкентда ТЖТнинг халқаро мультимодал ташиш ва логистика форуми рєжалаштирилган.
Инвестиция соҳасидаги хамкорлик механизмлари ривожлантирилмоқда. 2025-йил июнь oйида Тошкентдаги учрашувда ТЖТ мамлакатлари институтларини бирлаштирган TurkIPAnet инвестицияларни жалб қилиш агентликлари тармоги ташкил этилди.
Умуман олганда, бугунги кунга келиб Турк инвестиция фонди, савдо-транспорт процедураларини рақамлаштириш, шунингдек Марказ банклари Кенгашини ташкил этиш орқали молиявий соҳадаги диалогни институционаллаштириш каби ташаббуслар амалга оширилди ёки фаол амалга оширилмоқда.
ТДТ мамлакатлари иктисодиётларининг заҳираси
Туркий davlatlarining umumiy aholisi 175 million kishidan oshadi, YAIM xarid qobiliyati baravarigiga ko'ra – $5,6 trillion, 2024-yildagi tashqi savdo aylanmasi esa $1,2 trilliondan oshdi. Biroq, mamlakalar o'rtasidagi ichki savdo bu hajming atigi 5% ni tashkil etadi. Shu bilan birga, iqtisodiyotlar ko'p jihatdan bir-birini to'ldiradi, bu esa sanoat hamkorligi va o'zaro eksportni oshirish uchun keng imkoniyatlar ochadi.
ТЖТ мамлакатлари ноѐб ер ресурсларининг жуда катта заҳиралари ва ривожланган ишлаб чиқарув саноатига эга. Мавжуд имкониятлардан фойдаланиш ўзаро савдони кентайтириш ва ТЖТ мамлакатлари ўртасидаги саноат хамкорлигини кучайтириш имконини беради.
Ўзбекистоннинг ТЖТ иктисодиётидаги ўрни
ТЖТ мамлакатлари Ўзбекистон ташқи савдосининг 14,5% ҳиссасига эга. Сўнгги сегиз йил ичида товар айланмаси деарли уч баробарга – $3,34 млрд дан $9,5 млрд гача ўсди. Экспорт $3,5 млрд гача, импорт эса $6,1 млрд гача ошди. Асосий хамкорлар сифатида Қозоғистон ($4,3 млрд), Туркия ($2,9 млрд), Туркманистон ($1,2 млрд) ва Қирғизистон ($846 млн) қолмоқда.
Экспорт тузилишида саноат товарлари (33%), машина ва жиҳозлар (23%), шунингдек озиқ-овқат ва кимё маҳсулотлари жуда катта ўрин тутади. МТИР ҳисоб-китобларига кўра, Ўзбекистон ТЖТ мамлакатларига экспортни яна $2,7 млрд гача ошириш имкониятига эга, жумладан Туркияга $1,8 млрд гача, Қозоғистонга $500 млн гача, Венгрияга $200 млн гача ва Қирғизистонга $100 млн гача.
Инвестиция хамкорлиги хам ижобий динамикани кўрсатмокда, хусусан, 2017-йилдан 2024-йилгача бўлган даврда ТЖТ мамлакатларининг Ўзбекистонга инвестиция хавоми $7,5 млрд дан ошди, биргалик корхоналар сони 4,5 баробарга кўпайди. Этанчи инвестор сифатида қурилиш, тоқимачилик ва логистика соҳаларига $1,8 млрд инвестиция киргизган Туркия турибди.
МТИР таҳлили шуни кўрсатадики, ТЖТ мамлакатлари билан хамкорлик алоқаларини кентайтиришнинг қўшимча имкониятлари мавжуд бўлиб, улар тўқимачилик, тикиш ва тери маҳсулотлари ишлаб чиқариш, заргарлик, озиқ-овқат, қурилиш материаллари ва бошқа соҳаларни ўз ичига олади.
ТДТ мамлакатларининг инвестиция хамкорлиги
Ўзбекистон иктисодиётига ТДТ мамлакатлари томонидан киритилayotган инвестицияларда ижобий динамика кузатилмокда, 2017–2024 йиллар davomida ularning umumiy hajmi $7,5 milliarddan oshdi, bu esa mamlakatlarning uzoq muddatli iqtisodiy hamkorlikdagi strategik manfaatini ta'kidlaydi. 2017 yildan beri TDT mamalakatlari ishtirokidagi korxonalar soni 2024 yil yakuni bo‘yicha 4,5 baravar o‘sib, 3,6 mingga yetdi.
Turkiya $1,8 milliard sarmoya bilan yetakchi investor bo‘ldi, bu TDT mamalakatlaridan jalb qilingan инвестициялар umumiy hajmining deyarli 80% ini tashkil etadi. Investitsiyalar qurilish, to‘qimachilik sohasi va logistikaning rivojlanishiga yo‘naltirilgan, bu Turkiyaning O‘zbekiston iqtisodiyotining strategik ahamiyatga ega sohalarida hamkorlik qilish qiziqishini ko‘rsatadi.
Хулоса
Ўтган ТДТ саммитлари шуни кўрсатдики, Ташкилот тизимли иктисодий интеграция учун заминга эга. Ўзбекистоннинг Турк инвестиция фонди ва Тараққиёт банкини ташкил этиш, "яшил коридорлар" ва рақамли савдо майдончаларини жорий этиш, транспорт кенгашларини ва йиллик иктисодий форумларни шакллантириш тўғрисидаги таклифлари изчил равишда кучайтирилиши зарур бўлган йўналишти белгилаб берди. Кейинги қадамлар ушбу ташаббусларни институционал равишда мустаҳкамлашга, уларни декларациялар эмас, балки амалдаги механизмларга айлантиришга йўналтирилиши керак.
Глобал даражада рақобатбардош бўлиши учун транскаспий ва бошқа транспорт йўналишлари бўйича божхона процедураларини уйғунлаштириш ва рақамли хужжат айланмаси бўйича амалий ишларни тезлаштириш муҳим.
Шунингдек, саноат, аграр соха ва энергетикадаги хамкорлик лойиҳалари учун асосга айланиши учун биргаликдаги молиявийлаштириш воситаларини (Турк инвестиция фонди ва Тараққиёт банки) мустаҳкамлаш лозим.
"Яшил" иктисодиёт, экология ва озиқ-овқат хавфсизлиги соҳаларидаги лойиҳаларга алохида эътибор бериш керак.
Шу тариқа, сўнгги йиллар тажрибаси шуни кўрсатадики, Ўзбекистон ТДТ доирасида иктисодий интеграциянинг ёритувчисига айланди. Аммо кейинги босқичнинг асосий вазифаси - ушбу ташаббусларни барқорор институтларга айлантиришдир.
Обид Ҳакимов,
Иктисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази директори
